Herria
Villena Alt Vinalopóko hiriburua da, Alacanteko ipar-mendebaldean, Murtziarekiko mugaren ondoan. 526 metroko garaieran kokatua dago eta 34.712 biztanle ditu. Erdi Paleolitikotik populamenduaren aztarnak daude, eta hiria jada bazegoen XI. mendean, mendetasun musulmanaren pean; konkista kristauaren ondoren jaurerria izan zen eta gero markesado, Karlos V.ak 1525ean hiri titulua eman zion arte, bere oparotasun-une handiena. 1833an Murtziako Erresumatik Valentziakora igaro zen. Ekonomia, hirurogeiko hamarkadako landa-eremuko exodora arte nekazaritzakoa, gaur egun zerbitzuetan eta oinetako-industrian oinarritzen da. Multzo historikoa Atalaya Gazteluak menderatzen du, bigarren gaztelu batekin batera, elizekin eta José María Soler museo arkeologikoarekin; Mairu eta Kristauen jaiak nabarmentzen dira.
Monumentua
Atalaya gaztelua, edo Villenakoa, San Cristóbal mendiaren adar baten gainean altxatzen da, Gaztela eta Aragoiren arteko antzinako muga menderatuz; 1931n Monumentu Historiko-Artistiko izendatua, arabiarrek eraiki zuten XII. mendea baino lehen, 1172ko iturri arabiarrek jada aipatzen baitute. Gotorleku musulmana izan zen, Jaime I.aren tropek hiru aldiz setiatu zutena hartu aurretik, 1240an, kalatratar armada eta Ruy Pérez Ponce de León agindupeko almogaharrekin. Ondoren Gaztelako Manuel infantearen eta bere seme, don Juan Manuel idazlearen esku geratu zen, Konstantza Aragoikoa infantarekin ezkondua. Villenako bigarren markesak, Juan Pachecok, harresiaren bigarren horma-zatia eta solairu berriak gehitu zizkion dorreari, eta horrela gotorlekua gaztelu-jauregi bihurtu zen.
Bitxikeria
Villenako Atalaya gazteluak eta Biarko gazteluak XII. mendearen amaierako ganga nerbiodun almohadeak dituzte, Espainiako eta Magrebeko eraikuntza militarren artean zaharrenetakoak. Atalayako omenaldi-dorrea, Villenako gazteluaren ezaugarri nagusiena, tapial teknika almohadearekin altxatu zuten lehen bi gorputzetan, eta XV. mendean osatu zuten Juan Pachecoren aginduz. Lehen solairuko gangak zazpi bider zazpi metro inguru ditu, eta zortzi puntako izarra osatzen du ferra-arku bidez; bigarren solairukoak hamaika nerbio antzeko ditu. Gaztelua 1172an aipatzen da jada dokumentuetan; bi gotorlekuek kalteak jasan zituzten Espainiako Independentzia Gerran, Suchet mariskalaren eskutik, eta Atalaya 1958an eta 2000n berritu zuten.
Jarduera
Villenako Mairu eta Kristauen jaiak irailaren 5etik 9ra ospatzen dira, hiriko patroia den Virgen de las Virtudes ohoretan, eta Fiesta de Interés Turístico Nacional (turismo-intereseko jaialdi nazional izendapen espainiarra) izendatuta daude; hamabost mila festazale inguruk hartzen dute parte, hamalau konpartsatan banatuta, zazpi mairu bandokoak eta zazpi kristau bandokoak. Jaiaren jatorria 1474ra jotzen da, Virgen patroi izendatu zutenean, eta 1490era, urte hartan eraiki baitzuten gaur egun gurtzen deneko santutegia, hiritik bost kilometrora. Elementu militarra, Entrada desfilearekin, XVII. mendean sartu zen, eta mairu eta kristauen ordezkapen historikoa, 1810 eta 1815 artean idatzitako enbaxadekin, ez zen gehitu XIX. mendearen lehen herenera arte. Bertako berezitasun bat da enbaxadetan Mahoma irudia mantentzen dela.
Monumentua
Villenako museoa, 1967an sortua, Villenako Altxorra gordetzen duena, Europako historiaurreko urregintza-multzo garrantzitsuenetako bat, eta eskualdearen ibilbide historikoa eskaintzen duena Paleolitotik XX. mendera arte.
Monumentua
Villenako plaza de Santiago-n dagoen artzipreste-eliza (Alacant), Comunitat Valencianako multzo gotiko-errenazentista garrantzitsuenetako bat eta gotiko valentziarraren eskolaren eredua. XIV. mendean hasi zuten eraikitzen, aurreko tenplu txikiago baten gainean, baina gaur egungo itxura 1492 aldera hasitako eta Medina familiaren babespean 1510 aldera amaitutako zabalkuntzari eta XVI. mendeko erreforma errenazentistei dagokie, sakristiako atea eta bataio-harria Jacobo Florentino eta Jerónimo Quijanori egotziak. Bere hiru naboek, zutabe zurrunbilotsuekin, Valentziako eta Mallorcako lonjetan inspiratuak, aldi berean eredu izan zioten Orihuelako katedralari. 1576 eta 1581 artean Ambrosio Cotes konpositorea tenpluko kapera-maisu izan zen.
Bitxikeria
Villenako altxorra Brontze Aro europarreko urrezko aurkikuntzarik garrantzitsuenetako bat da: urrezko, zilarrezko, burdinazko eta anbarrezko 59 objektu, ia hamar kilo pisatzen dutenak, Espainiako urrezko baxera-multzo garrantzitsuena eta Europako bigarrena, Micenaseko Errege Hilobietakoaren atzetik. Bere burdinazko piezak, garai hartan metal preziatutzat hartuak, Espainian aurkitutako zaharrenetakoak dira. 1963an aurkitu zuen José María Soler García arkeologo villenarrak, eta harrezkero Villenako Museo Arkeologikoan kontserbatzen da. 2026ko abuztuaren 27ko goizaldean lapurreta bat jasan zuen, non urrezko pieza gehienak lapurtu zituzten, zilarra eta beste elementu batzuk museoan geratu ziren bitartean.
Monumentua
Nuestra Señora de las Virtudes santutegia, 1976an Conjunto Histórico-Artístico (babes-kategoria historiko-artistikoa) izendatua, gaur egun lehortuta dagoen antzinako aintzira baten ondoan altxatzen da, Fuente del Chopo iturritik gertu, Villenatik bost kilometro ingurura. XIV. mendearen amaierako baseliza batean du jatorria, eta horren aztarnak kriptan gelditzen dira; tradizioak dio herritarrak izurritetik ihesi joan zirela hara eta Virgen de las Virtudes zaindari berri izendatu zutela, nahiz eta gordetako lehen dokumentua 1490ekoa den. Geroago monje agustindarrek okupatu zuten, nahiz eta eraikina udalarena izaten jarraitu zuen. Bi gorputzeko sarrera errenazentista batetik sartzen da, zutabeen arteko erdi puntuko arkuarekin eta Ama Birjinaren irudia duen hornacina bat, harrizkoa, girlandekin eta domina-formako apaingarriekin. Hiru nabeko elizak XVIII. mendeko kamarin barroko bat gordetzen du aldarearen ondoan, eta zutabeen gaineko gurutze-ganga bat.
Natura
15 kilometroko bide berdea, Villenako Las Virtudes Santutegia Biarrekin lotzen duena, Muro de Alcoy eta Cieza lotzen zituen antzinako bide baten trazaduraren gainean.
Monumentua
Casa del Festeron kokatutako museoa, Selva familiaren XIX. mendeko jauretxe batean, Villenako Mairu eta Kristauen jaien historiari eskainia XIX. mendetik aurrera.
Monumentua
Villenako eliza, gazteluaren ondoan kokatua, garai musulmanean mezkita bat altxatzen zen tokian, ziurrenik. Egungo tenplua, Rabaleko eliza izenez ere ezaguna, XVI. mendean eraiki zen estilo gotiko valentziarrean, nabe bakarrekoa, baina barruko kontraerrestuak zulatzean hiru bihurtzen dela ematen duena, eta buru poligonal bat, girolarik gabe. Bere dorreak, perimetroaren bi herenetan bakartua, Santiagoko elizako auzoko dorrearekin parekatzen da, eta bere kanpaietako bat, Campanica de la Virgen izenekoa, antzinako Torre del Orejóntik dator. 1575ean oraindik obretan zegoen eta hiribilduaren harresiz kanpo. Gerra Zibil espainiarrean erre ondoren, bere presbiterioa 1948an berreraiki zen, gurutzadura-ganga bat simulatuz.
Monumentua
Villenako Udal Jauregia Santiago plazaren ondoan dagoen eraikin errenazentista da. Pedro de Medinak eraiki zuen XVI. mendearen hasieran, Santiago tenpluko onuradun magistralen egoitza gisa, Jacobo Florentino eskultoreari egotzitako trazarekin, Florentzian Miguel Ángelen laguntzailea izandakoa. 1576an kabildo eklesiastikoak udalari saldu zion, eta honek udal-bulego bihurtu zuen; 1707an Cosme Carreras arkitektoak elementu barrokoak gehitu zituen leiho batean, eta 1963an goiko fatxada zabaldu zen hirugarren solairu batekin. 1968an Monumento Histórico-Artístico (monumentu historiko-artistikoentzako antzinako babes-maila espainiarra) izendatua, barruko galeria bikoitzeko patio bat gordetzen du, arku carpanel-ekin zutabe toskanoen gainean. Gaur egun udal-bulegoak hartzen ditu; 2019ra arte Arkeologia Museoa hartu zuen, gero MUVIra eraman zena.
Monumentua
Chapí antzokia Villenako (Alicante) Luciano López Ferrer kalean dago, eta Ruperto Chapí musikagile villenarrari eskainia dago; 1925ean inauguratu zen eta Comunitat Valencianako antzokirik aktiboenetako bat da. Bere aurrekariak antzinako Hospital de la Concepción-eko kaperara jotzen dute, 1838tik antzoki gisa egokitua, eta Chapí Zirko-Antzokira, egurrez eraikia eta 1885ean inauguratua, 1908an eraitsi zuten arte funtzionatu zuena. Egungo eraikinaren proiektua 1914an hasi zen José María Manuel Cortina arkitektoarekin, honek 1919an utzi zuena arazo ekonomikoengatik; azken fatxada klasizismotik hurbileko izaera eklektikokoa da, alboko fatxadek berriz bere lehen proiektuko joera neomudejar-eko valentziar modernismoa gordetzen dute.
Natura
Paraje de Las Cruces Villenako (Alicante) sierra de la Villa mendilerroaren magalean dago, 550 metro inguruko altitudean. Oraindik gordetzen diren hiru gurutzeetatik hartzen du izena, 1780tik dokumentatutako antzinako ermita batetik -de Las Cruces, del Santo Sepulcro eta de San Crispín izenekoa- eta hirurogeita hamarreko hamarkadan hondakin egoeragatik eraitsia; bertan Aste Santuko pausoak gordetzen ziren, eta San Crispín, zapatarien zaindariaren irudi titularra, Santutegi de Las Virtudes-era eraman zen. Ermitaren aurrean amaitzen zen calle del Calvario kaletik igotzen zen Vía Crucis. Pinu zuriz eta orriz estalia, paraje horrek bere begiratokitik Atalaya gazteluak nabarmentzen duen hiriaren ikuspegi orokorra eskaintzen du.
Bitxikeria
Villena Ruperto Chapí musikagilearen jaiolekua izan zen, 1851ko martxoaren 27an jaioa; haren omenez interprete gazteentzako musika-lehiaketa bat ospatzen da eta udal antzokiari haren izena jarri zaio. Bederatzi urte besterik ez zituela Música Nueva bandan sartu zen, gaur egungo Villenako udal bandan, eta hamabost urterekin zuzendari izatera iritsi zen; oso eskatua izan zen Villenako eta inguruko herrietako Mairu eta Kristauen jaietarako musika konposatzeko. Bere obra ezagunenen artean daude La tempestad (1882), La bruja (1887), El rey que rabió (1891), El tambor de granaderos (1896), La Revoltosa (1897) eta La patria chica (1907) zarzuelak. 2003tik haren hondarrak Villenako udal hilerriko Ospetsuen Panteoian daude, non hari eskainitako monumentu bat ere badagoen.
Jarduera
La Fiesta del Medievo de Villena Erdi Aroko gaia duen kultura- eta jai-ospakizuna da, l'Alt Vinalopó eskualdean, martxoko bigarren asteburuan hiriko alde zaharrean garatzen dena -Bien de Interés Cultural izendatua (Espainiako ondare-babes maila gorena)-, batez ere El Rabal auzoan eta Castillo de la Atalaya inguruan, eskulangintza-azokekin, historia-birsorkuntzekin eta Erdi Arora bideratutako ikuskizunekin. Egungo eredua 2002an abiatu zen lehen Erdi Aroko Azokarekin, El Rabal auzoko bizilagunek bultzatua jatorri erdiaroko eta andalusiar auzo hori suspertzeko. Urteekin bere programazioa zabaltzen joan zen Fiestas del Medievo bihurtu arte, 2014an Fiesta de Interés Turístico Provincial izendatua (lurralde mailako titulu turistiko ofiziala) eta 2020an Autonómico (autonomia mailakoa) Generalitat Valenciana-k emana.
Monumentua
Villenako eliza, hiriaren iparraldeko hiri-hedapena antolatzen duena, salestar ikastetxe baten ondoan.
Monumentua
Koraneko eskola bat izan zen, Villenan 1200. urte inguruan funtzionatu zuena, almoravide jazarpenetik ihes egindako erretorika-irakasle nabarmenen aterpea, besteak beste jiengo Mohamad ben Ahmad ben Hassan, bere irakasleetako bat izan zena.
Natura
Hiru flora-mikroerreserbek landare-espezie arraroak babesten dituzte Villenako udalerrian: Cabecicos de Villena (1994), Cueva del Lagrimal (1994) eta Miramontes (2002). Cabecicos de Villenakoak, Cabezo Redondotik gertu, 2,39 hektarea hartzen ditu sasi gipsofiloz, igeltsuen giro estresagarria jasateko gai diren bakarrak, udako tenperatura altuekin eta neguko izotz gogorrekin; zamarrilla, saboneta, salobre-zeladiko bleda eta igeltsuetako herniaria bezalako landare lehentasunezkoak babesten ditu, baita jatorri irano-turaniarreko artemisiadun landaredi estepario-eremu bat ere, udaberrian urteko landare gipsikolekin loratzen dena.
Natura
Sierra de Salinas mendikatearen gailurrik altuena da, Kretazeo Behereko harri kaltzareozko formazioa, 15 kilometro inguru hedatzen dena sistema prebetikoaren antiklinal gisa, eta Murtziako Eskualdearen iparraldearen eta Vinalopó Garaiko eta Erdiko eskualdeen arteko muga egiten duena. Pico de la Capilla gailurrak, 1.238 metrokoak eta bigarren mailako gailur geodesikoa, Villena, Pinoso eta Yecla udalerriak elkartzen diren puntua seinalatzen du. Ipar isurialdetik, Villenari dagokionetik, errepide bat sartzen da mendian landare endemikoen, kobazuloen eta Lagrimalekoa bezalako leizeen artean, ikuspegi-puntuen eta kolono-etxe zaharren ondoan; hego aldetik gailurreraino igotzen diren bidezidor eta artzain-bideak igarotzen dira, eta hortik, egun argietan, Mediterraneo itsasoa ikus daiteke.
Bitxikeria
Villenako ortuak hezegune batzuk gordetzen ditu, non fartet-a (Aphanius iberus) bizi den, arrain oso urria, udalerriaren artikuluaren arabera Marokon eta Espainiako hego-ekialdean baino aurkitzen ez dena. Gorputz txikiko arraina da, gutxitan bost zentimetro baino luzeagoa, desagertzeko arriskuan katalogatua eta arrisku handieneko ornodun iberiar espezietako bat dela jotzen dena. Ur azal eta korronte motelekoak jasaten ditu, gazitasun, tenperatura eta azidotasun aldakortasun handiekin, eta ezaugarri horrek ortuko urmaeletan eta ubideetan bizirauten laguntzen dio.
Bitxikeria
1957ko urtarrilaren 17an Villenan -24,0 °C erregistratu ziren, Valentziako Erkidegoan ofizialki inoiz erregistratu den tenperaturarik baxuena.
Bitxikeria
1172ko abuztuaren 13an, Yusuf I.a kalifa almohadeak Villenako gazteluaren ondoan kanpatu zuen, Murtziarako bidean. Zehazki, kronikak igandean kokatzen du gertaera, kalifa Huetetik Murtziako hirira bidean zihoanean eta bere martxa gelditu zuenean villenar gotorlekuaren inguruetan.
Jarduera
Villena 2009an Nazioarteko Zinema eta Giza Eskubideen Erakusketaren egoitza izan zen; ezin izan da baieztatu jaialdiak urtero jarraitzen duen.
Jarduera
Andre Maria Bertuteetakoa Villenako patroia da 1474tik, tradizioaren arabera, izurrite baten garaian bizilagunak Fuente del Chopora ihes egin eta han «izurritearen aurkako abokatu» aldarrikatu zutenean, ordura arteko patroia, Villenako markesgo gorrotatuei lotutako Andre Maria Elurretakoa, ordezkatuz. Data zehatza eztabaidatua den arren, jakina da bizilagunak leku berean berriro babestu zirela beste izurrite baten garaian, 1490 inguruan. Haren omenez Las Virtudes santutegia altxatu zuten, hiritik 5 kilometro ingurura, eta gaur egungo irudiak 1581 du data. Jaia irailaren 8an ospatzen da, irailaren 4tik 9ra hedatzen den jai nagusiaren barruan, mairu eta kristauekin.
Mugarri historikoa
Cabezo Redondo Brontze Aroko aztarnategi bat da, Villenatik bi kilometrora dagoen muino batean kokatua. Herrixka soil bat izan beharrean, benetako eskualde-gune bat izan zen, K.a. 1500 eta 1100 artean bizitua, seguru asko kultura argarikoari zegokiona. José María Soler arkeologoak sistematikoki aztertu zuen 1959tik, urrezko, zilarrezko eta kobrezko piezak aurkitu ondoren; 1963an Cabezo Redondoko Tesorilloa agertu zen, gaur egun Villenako Museo Arqueológicoan gordea. Bere harrizko eta adobezko etxeek, labeek eta urregintza-hondarrek urte berean handik kilometro gutxira aurkitutako urrezko altxor handiarekin lotzen dute. Aztarnategiaren zati handi bat eskualdeko igeltsu-harrobiek galdu zuten; 2020an Bien de Interés Cultural (Espainiako ondare-babes maila gorena) independente izendatu zuten.
Mugarri historikoa
1252 inguruan Alfontso X.ak Villenako jauerria eman zion bere anaia Manuel de Castillari, eta honengandik jaso zuen semeak, don Juan Manuelek (Escalona, 1282-Córdoba, 1348), Fernando III.aren bilobak eta gaztelaniazko Erdi Aroko prosalari nagusietako batek, El conde Lucanor lanaren egileak. Aldi berean Villenako jaun, duke eta printze izan zen, baita Escalona, Peñafiel, Cuéllar, Elche, Cartagena, Lorca eta beste hiribilduetako jaun ere, eta Molina de Segurako jabe 37 urtez; Fernando IV.a eta Alfontso XI.a erregeen mayordomo nagusi ere izan zen, Andaluziako eta Murciako adelantado mayor, eta bere iloba Alfontso XI.aren tutore, honen adingabetasunaren azken etapan, beste zenbait noblerekin batera. Villenatik horrela Gaztelaren eta Aragoiko Koroaren arteko mugako lurralde zabal bat gobernatu zuen.
Mugarri historikoa
Karlos V.ak Villenari hiri-titulua eman zion 1525ean, ordurako markeserri zaharraren burua eta plaza gotortu gaztelarra zenean. Pribilegioak haren pisu militarra eta merkataritzakoa aitortzen zituen meseta Alacanteko portuarekin lotzen zuen korridorean.
Mugarri historikoa
Korridorearen hondoa hartzen zuen aintzira 1803an lehortu zen kanal eta azarbe sare baten bidez, 1.704 hektarea lur landugarri irabaziz. Eragiketak amaiera eman zien sukar palutarrei eta hezegune bat desagerrarazi zuen, zeinetatik iturburuak eta gazi-lurrak baino ez baitira geratzen.
Gastronomia
Irin, ur, olio eta berakatz ugariz egindako ore bat, zartaginean landua askatu eta trinko gelditu arte. Zartagin beretik jaten da, zirkuluan eta koilararekin, luntzaga, sardina de bota edo mahatsarekin lagunduta, eta landa-koadrilaren jatorduetako bat da. Isats luzeko zartagin handietan egiten da, gachamigueras deiturikoetan, pala lau batekin nahastuz: lehenik berakatzak frijitzen dira, gero irina gehitzen da olioa xurgatu arte, eta ondoren ura, ore-oinarritik askatzen den bitartean lurruntzen doana, prozesu honek bi ordu iraun baitezake. Amaieran gacha airean iraultzen da, oso-osorik edo erdika, bi aldeak urreztatuta gelditu arte, patata-tortilla baten itxura antzekoarekin.
Gastronomia
Korridoreko mahastiak, bostehun metrotik gora lurzoru karetsuen gainean landatuak, Alacanteko JDBn babesten dira. Monastrella nagusi da, ardo beltz egituratuak ematen dituena, garnatxa tintorerarekin eta zenbait barietate zurirekin batera; hainbat upategik dastatze-gela irekitzen dute.