Herria
Onil Alcoià eskualdeko udalerria da, Alacant probintziaren iparraldean, Onilgo mendilerroaren oinetan kokatua eta panpinen sehaska izenez ezaguna, 8.114 biztanlerekin. Bere udal-mugarteak mendilerroa, Mariola mendilerroaren mendebaldeko adarra, Pla d'Onil lautadarekin eta antzinako Marjalekin uztartzen ditu, XVIII. mendean lehortutako hezegune batekin, non Verde ibaia jaiotzen den, Tibiko urtegitik behera Monnegre izena hartzen duena. Palau-Castell dels Barons gordetzen du, XV. mende amaieran aurreko gotorleku baten gainean eraikia, eta valentziar jostailu-industriaren sehaska da: bere Panpina Museoak 1.200 pieza baino gehiago biltzen ditu eta Famosa markaren jatorria gogorarazten du.
Jarduera
Onilgo jaien artean Nit dels Fatxos nabarmentzen da, non herritarrek fatxo izeneko esparto-zuzi piztuak kaleetan zehar birarazten dituzten, handienari, txikienari eta artistikoenari sari emanez.
Monumentua
Onilgo museoa, 1.200 panpina baino gehiagorekin, l'Hort jauregi-etxean kokatua, tokiko historiari eta Famosa panpina-markaren jatorriari eskainia. Eraikina XIX. mende amaierako jauretxetxo bat da, arkitektura eklektikoaren eredu, José María Payá y Alonso de Medinak eraikia eta bien de interés cultural (Espainiako ondare-babes maila gorena) izendatua. Onil panpinen sehaska gisa ezaguna da: fabrikazioa 1870eko hamarkadan hasi zen eta 1957an hainbat tailerren bat-egiteak Famosa sortu zuen (Fábricas Agrupadas de Muñecas de Onil SA); 1970ean Espainiako panpina-ekoizpenaren % 60 herri honetatik zetorren.
Jarduera
Onilgo (Alacant) Mairu eta Kristauen jaiak, 2023tik Autonomia Erkidegoko Turismo Intereseko izendatuak, apirilaren 22an hasten dira Sugarren Gauarekin (Nit de les Fogueres), auzokideek sugar baten inguruan batera afaltzen dutenean. 23an Osasunaren Ama Birjina prozesioan hartzen da eta loreen eskaintza egiten da; hurrengo egunetan Plaza Nagusiko dantzak eta gaueko desfileak dira, umorezko desfilea duen Olleta Gaua, mascletà eta banda-lehiaketa dituen sarrera nagusia, enbaxada eta Banderen Dantza, eta mairuen desfilea. Jaiak maiatzaren 1ean amaitzen dira, arkabuzeriaren guduaren ondoren gaztelua kristauen esku itzultzen denean eta Ama Birjina prozesioan sutegira itzultzen denean, su artifizialen artean.
Natura
Espainiako landare-labirintorik handienetako bat, doan bisita daitekeena, Onilgo mugartean kokatua.
Monumentua
1778an amaitutako Onilgo eliza, Eusebio Sempere margolariaren 1940ko hamarkadaren amaierako Bibliako freskoez apaindutako bataiategi batekin.
Monumentua
Onilgo Montserrat monasterioaren hondakinak (l'Alcoià), XVI. eta XVII. mendeen artean altxatuak, aurreko eliza primitibo bati erantsi zitzaizkion -edo, agian, haren gainean eraiki ziren-. Eraikina beaterio bat, erlijiosen komunitate bat, hartzeko pentsatu zen, baina fundazio hura ez zen inoiz gauzatu: monasterioa ez zuen inolako ordena erlijiosok bizi izan eta gaur egun hondakin egoeran kontserbatzen da.
Natura
Hiru iturrik ureztatzen dituzte tradizionalki Onilgo ortuak: Font Major iturriak, mendiaren oinean hiribilduaren barruan, bizilagunak hornitzeaz gain errota bat mugitzen du eta 70 jornal lur ureztatzen ditu; Font de Fabanella iturriak, izen bereko muinoaren mendebaldeko sustraian, 15 jornal ureztatzeko ura ematen du; eta Font de l'Arcada iturriak, Montbariko hego-magalean arku baten gainetik igarotzeagatik hala deitua, Fabanellarena bezalako emaria du. Hoiaren aldean altuera nahikoan sortzen direnez, beren urek bestela lehor geratuko liratekeen soroak ureztatzea ahalbidetzen dute.
Jarduera
Fatxoen Gaua, Onilgo tradiziorik nabarmenetako bat Moros y Cristianos jaiarekin batera, abenduaren 24an ospatzen da urtero Jesusen jaiotza gogoratzeko, nahiz eta su-jai gisa dituen jatorriak argi eta garbi erromatar aurrekoak diren eta denborarekin bakarrik lotu ziren jai kristauarekin. Fatxoak egiteko, egun batzuk lehenago Onilgo mendilerroan bildutako espartzu berdea eta lehorra erabiltzen dira: espartzu lehorrarekin bilbe bat egiten da eta berdearekin lotzen da, gurpil edo errodete bat osatuz, pizten denean kaleetan zehar biraka doana. 24aren arratsaldeko zazpiak aldera, plaza Nagusian lehiaketa bat ospatzen da, fatxo handienari, txikienari eta artistikoenari sariak emanez. Tradizioa aldaerekin eta beste izen batzuekin zabaldu da inguruko herrietara, Jijonako Rodà de les Aixames adibidez.
Mugarri historikoa
Onilgo baroien jauregi-gaztelua XV. mendearen amaieran eraiki zen aurreko gotorleku baten gainean, patio, dorre eta kaperarekin. Mendeetan egoitza seinoriala izan zen eta gaur egun udal-bulegoak eta tokiko historiari buruzko bildumak hartzen ditu.
Gastronomia
Etxeko txerri-hilketak hestebete propioak utzi zituen: blanquet-a, zuria eta kanelaz eta pinaziz aromatizatua, botifarra eta bull negre-a. Frijituta edo egosita jaten dira eta olleta eta labeko arroza bezalako eskualdeko gisatuen oinarria dira.