Herria
Sax Alacanteko probintziako Alt Vinalopó eskualdeko udalerria da, 10.300 biztanle inguru eta gaztelania hiztun gehiengoarekin. Bere izena latineko saxum hitzetik dator, «harkaitza», herriari izena ematen dion gaztelua altxatzen den harkaitz-mola dela eta, eta haren inguruan hazi zen hiribildua. Herria 473 metroko garaieran kokatua dago, Cruz de Sax-en (528 m) hego-aldean, udalerriaren hiri-profila zehazten duen gazteluak koroatua. Vinalopó ibaiaren haranean kokatua dago, hego-mendebaldetik ipar-ekialdera sierra prebetikoak zeharkatzen dituen amildegi batean, mendebaldean Cabreras mendilerroa eta ekialdean Peña Rubia eta Argueña mendilerroak dituela. Ibaiak, emari urriarekin, mendi hauetatik datozen hainbat erreka eta amildegi jasotzen ditu.
Monumentua
Saxeko gaztelua, 524 metroko garaieran dagoen harkaitz malkartsu baten gaineko gotorlekua, herria, kale estuko alde zaharra eta Elda eta Villena arteko Vinalopó harana menderatzen dituena. Muinoaren aztarnarik zaharrenak iberiarrak eta erromatarrak dira, baina gaur egungo gotorlekua jatorri andalusikoa da, seguru asko almohadea, XII. mendekoa, XIV. mendean Don Juan Manuelen agindupean berreraikia. Kalatrava Ordenak 1239an konkistatu zuen eta gero Villenako jaurerrira igaro zen, Errege Katolikoek 1480an Koroari erantsi zioten arte. Bi harresi-barruti, bi metroko hormako dorre laukizuzena eta aljibe bat kontserbatzen ditu. Bien de Interés Cultural (Espainiako ondare-babes maila gorena), udal jabetzakoa da 1980tik, eta gaur egun zaharberritua eta bisitatzeko irekita dago.
Jarduera
Saxeko Mairu eta Kristauen jaiak, otsailaren 1etik 5era San Blas omenez, 1627an sortu ziren herritarren botu batetik, eta gogoratzen dute Jaime I.aren tropek 1239an gaztelua berreskuratu zutela; zortzi konpartsa festarik parte hartzen dute.
Monumentua
Saxeko eliza parrokiala, udalerriko ondare-eraikin nagusietako bat, gaztelutik gertu. Nabe bakarreko tenplua da, gurutze latindarraren forman, XVI. mendean eraikia, eta nabea estaltzen duen erdi-gotiko berantiarreko gurutze-ganga gordetzen du. XVIII. mendean estaldura klasizista jaso zuen, goiko galeria eta Jaunartzeko eta Pilarreko kaperak zituela. Nabarmentzekoa da bere iparraldeko atea, errenazentista, Villenako Santiago elizarekin lotzen dena.
Monumentua
Saxko San Blas baseliza, ziurrenik XIII. mendekoa, Erdi Aroan hiribilduaren parrokia izan zen, antzinako meskitaren lursailaren gainean altxatua; bere kanpandorre barrokoa XVII. eta XVIII. mendeetan gehitu zen, eta gaur egun santu zaindariaren irudia gordetzen du.
Natura
El Plano pinudia Saxeko hiri-gunetik ipar-mendebaldera hedatzen den pinu-masa zabala da, L'Alt Vinalopó eskualdean, gaur egun mendi-ibiltari eta bizikleta-turismorako bide gisa balio duten bide eta abelbideez zeharkatua.
Jarduera
Sax-eko Mairu eta Kristauen jaiak otsailaren 1etik 5era ospatzen dira, hiribilduaren zaindaria den San Blasen omenez, 1627tik, urte hartan saxtarrek beren jaia betiko ospatzea agindu baitzuten, garrotillo (difteria) izurrite batetik libratu izanari esker. Ospakizunak, Jakue I.aren tropek 1239an Sax berreskuratu izana gogoratzen duenak, jatorriz ekitaldi erlijioso soil bat izan zen, arkabuz-salbak eta dantzak zituena, eta gaur egungo egitura hartuz joan zen XVIII. mendearen amaieran eta XIX.aren hasieran; iraupena hasierako hiru egunetatik gaur egungo bostetara zabaldu zen 1889an. Comunidad Valencianako Fiesta de Interés Turístico Provincial (Valentziako Erkidegoko probintzia mailako turismo-intereseko jaia) izendatuak 2013an, urtero milaka partaide biltzen dituzte konpartsen desfileetan eta jaietako musikan.
Monumentua
XIX. mendeko nekazaritza-kolonia da Saxen, biltegiak, lantegiak, jauregi bat, antzoki bat eta Santa Eulaliaren baseliza gordetzen dituena, udalerriaren barruko herrixka txiki gisa funtzionatuz. 480 metroko altueran dago, Sax eta Villenaren udalerrien artean, Salinas kalea muga izanik bien artean; eraikuntza XIX. mendearen amaieran hasi zen, 1868ko kolonia-legearen babespean eta utopiazko sozialismoaren esparruan. Gaur egun ia abandonatuta dago, bere eraikin nagusietako asko hondatze-egoera aurreratuan dutela. 2016ko otsailaren 19an Valentziako Generalitateak Bien de Interés Cultural (ondare-babes maila gorena) izendatu zuen, 2015eko otsailean hasitako izapideen ondoren.
Monumentua
Saxeko elur-putzua XVIII. mendeko eraikina da, Peña del Castillo mendiaren ipar-aldean, Vinalopó ibaiaren ondoan. Elurra biltegiratzeko erabiltzen zen, udan herria izotzez hornitzeko.
Monumentua
La Torre Saxeko udalerriko naturagune bat da, garai erromatarreko hondarrak -besteak beste, villa erromatar bat- eta garai arabiarrekoak gordetzen dituena, herria VIII. mendean menderatze musulmanaren pean gelditu zenekoak. Hondar horien ondoan atseden-etxe bat eta San Pankrazio baseliza altxatzen dira.
Bitxikeria
Josef Torreblanca, Saxen 1616an jaioa, Murtziako Santa Catalina elizako erretorea eta Inkisizioko Santuko Ofizioko komisarioa izan zen. 1674an, bere jaiotetxean -Saxeko Mayor kalean familia-armarria oraindik gordetzen den lekuan- Torreblanca familiaren Obra Pia sortu zuen, bere leinuko dontzeilei ekonomikoki hornitzeko, ezkondu ahal izan zitezen.
Jarduera
Saxeko Cabildoa, Alto Vinalopó eskualdean (Alacant), tradizio ertaroko biltzar komunitario bat da, abenduaren 26an biltzen dena, otsailean ospatzen diren San Blas santuaren omenezko mairu eta kristauen jaiak prestatzen parte hartu nahi duten bizilagun guztientzat irekia.
Jarduera
Saxko Santa Eulalia jaia, udalerriko antzinako zaindaria, otsailaren 12aren hurrengo asteburuan ospatzen da Colonia de Santa Eulalia-n, non haren irudia gordetzen baita; herriko jai nagusia otsailaren 1etik 5era ospatzen diren Mairu eta Kristauak dira, San Blas, 1627tik zaindaria, ohoratzeko.
Mugarri historikoa
Sax, Villena eta Salinas mendeetan zehar Murtziako erresumakoak eta Gaztelako koroakoak izan ziren. Berrantolaketa territorial liberalak 1836an Alacanteko probintziari atxiki zizkien, eta horrek azaltzen du Valentziar Herriaren barruan gaztelania hiztun diren udalerriak izatea.
Mugarri historikoa
Madril-Alacante linea, 1858an amaitua, Vinalopóko korridorea zeharkatu zuen eta geltokia ireki zuen herrian. Trenak ardoa, espartzua eta gatza atera zituen portura, eta lehen tailer mekanizatuak abian jarri zituen ikatza ekarri zuen.
Gastronomia
Labeko gozogintzak urteko egutegia markatzen du: Pazkoko toña harroa, anis- eta pattar-erroskilak eta Gabonetako arbendol-gozoak. Etxean oratzen ziren eta herriko labera eramaten ziren egostera, arratsaldean itzultzen zituena.