Herria
Les Val d'Aran haraneko herri eta udalerri bat da, Garona ibaiaren ertzean, eta haraneko Baronia titulua duen populazio bakarra. 634 metroko garaieran kokatua dago; hirigune zaharra, XIX. mendearen hasieran berreraikitako Sant Joan parrokia-elizak buru duena, eskuinaldean dago, eta ensantxe modernoa ezkerraldean hazi da; bi sektoreak pont de Lana zubiak lotzen ditu. Hego aldean Banys de Les bainuetxea dago, erromatar garaitik ezagunak diren ur sulfurosoekin eta herriaren jatorria; iparraldean Les-eko baroien antzinako egoitza altxatzen da, Era Baronia, XVII. mendekoa, kapera erromaniko bat erantsita duena. Les Haro delakoaren tradizioagatik ere ezaguna da, San Joan gauean erretzen den izei enbor bat.
Monumentua
La Baronia de Les Les herriko (Val d'Aran) eraikin bat da, bien cultural de interés nacional (Kataluniako ondare-babes maila gorena duen figura) izendatua. Les-eko baroien egoitza modernoa da, herriaren iparraldean kokatua, Les-eko antzinako gaztelu oinetan, Sant Blai kapera bidearen beste aldean duela, lorategi eta larrez inguratuta. Elementu bereizgarriena dorre angeluarra da, oinplano lauki-formakoa eta hiru solairukoa, lau isuriko estalki batez errematatua. Baronia, Augèr de Berbedàren ondarea, Val d'Aran haraneko noble-kokaleku bakanetako bat izan zen: Marchtarrengandik (1473) Cao de Benóstarrengana (1630) pasatu zen, oraindik titulua mantentzen duen leinua; Segadors gerran gaztelua erre zutela esaten da (1650), eta horren ondoren baroiek egoitza hau altxatu zuten, XVII. eta XVIII. mendeetako dorre angeluarreko jauregia.
Monumentua
Les-eko baroien gaztelua, herria menderatzen duen mendiko oinarri granitiko baten gainean, "Pijuert" izeneko dorre laukizuzenak eta mendebaldeko harresi-zati batek osatua. Jaume I erregeak han atseden hartu zuen haranera egindako bisitan, 1265eko udan; XV. mendeko gatazka bilikoetan suntsituta geratu zen. Interes Nazionaleko Kultura Ondasuna.
Monumentua
Erdi Aroko gotorleku bat, Les udalerrian, Val d'Aran haranean (Lleida), Castell de Les edo Castell de Pijoèrt izenez ere ezaguna, Castere harkaitzaren gainean altxatua, 726 metroko garaieran. Oinplano angeluzuzeneko dorretzarra da, sarrera lehen solairuan mendebaldera begira duena, gezi-leiho eta kanoi-zuloak eta harresi inguratzailea dituena; harri-lan irregularrak Erdi Aro berantiarreko eraikuntza iradokitzen du, geroago aro modernoan indartua. Muret-eko guduaren ondoren (1213), Val d'Aran Aragoiko Koroako okzitaniar lurralde bakarra izaten jarraitu zuen, eta 1261ean Jaume I.ak gazteluan egin zuen egonaldia. 1238an aranesek erre egin zuten Les-eko jaunaren traizioaren ondoren. Dorre lauki bat eta harresi hondarrak kontserbatzen dira; Les-eko baroien egoitza izan zen eta Bien Cultural de Interés Nacional (Kataluniako ondare-babes maila gorena duen figura) izendatua dago.
Jarduera
Leseko Festa Major ekainaren 23ko gauean hasten da, Sant Joan egunean, Crema deth Haro-rekin: pago-enborra bedeinkatu eta Plaça deth Haron pizten da, Es Corbilhuèrs de Les taldearen dantzen artean eta gerezi-azaleko halha erretzearekin.
Jarduera
Lesen, Gabon Gaua Soca de Nadau delakoaren inguruan biratzen da: basoko pago-enbor handiena, bi tona arte pisa dezakeena, plazan ezartzen dute eta gau hartan solemnitatez pizten dute, herri osoak partekatutako ardo bero artean.
Monumentua
Leseko udaletxe historikoa.
Bitxikeria
Lesko tradizio termala, Val d'Aranen, erromatar garaitik ezagunak diren ur sufretsuekin.
Mugarri historikoa
Aragoiko Koroaren aurkako Gurutzadan zehar, 1283tik 1285era arteko gerra, Martí IV.a aita santuak eta Felip III.a Ausartak Frantziako erregeak deklaratua Pere Handiaren aurka, honek sizilar auzietan aita santuaren borondatearen aurka esku hartu izanaren mendekuz, tropa frantsesek harana okupatu zuten 1283an eta hamarkadetan luzatuko zen subiranotasun-auzia ireki zuten. Gatazkaren zatirik handiena lurralde katalanetan garatu zen, Frantziako erresumako, Mallorkako erresumako eta Genovako errepublikako tropez osatutako batez ere gurutzatu-armada batekin, Pere Handiak Aragoiko nobleziaren laguntzarik gabe aurre egin ziona. Auzia ez zen itxi Frantziako erregeek Aranen gaineko euren aldarrikapenei uko egin zieten arte.
Mugarri historikoa
Laukoitz Aliantzaren gerran tropa frantsesek berriro okupatu zuten harana 1717an. Itzulketa 1721eko Madrilgo Tratatuarekin formalizatu zen, zeinak Aran monarkia hispanikoari itzuli baitzion oraingoz haren pribilegioak aldatu gabe.