Herria
A Capela Eumeko eskualdeko concelloa da, A Coruña probintzian, Eume eta Belelle ibaien haranek zeharkatua, 450 metroko batez besteko altitudean, 1.170 biztanle inguru dituena. Bere lurralde osoa Caaveiroko monasterioarena izan zen Erdi Aroan eta Antzinako Erregimenean zehar, eta gaur egungo concelloa 1835ean eratu zen bederatzi parrokiarekin, kopuru hori hamasei izatera iritsi zena, gero 1982ko banaketan hainbat galdu aurretik, banaketa horrek auzoko As Pontes udalerria sortu baitzuen. Eumeko haranak Fragas do Eume biltzen ditu, izen bereko parke natural barruan, eta San Xoán de Caaveiroko monasterioa gordetzen du, 934. urtetik dokumentatua, 1800 inguruan abandonatua eta gaur egun birgaitze-prozesuan. Interesgarriak diren beste eraikin batzuk Santiago da Capelako parrokia-eliza dira, jatorri erromanikokoa, eta Nosa Señora das Nevesko kapera, XIII. mendekoa.
Monumentua
Mosteiro de San Xoán de Caaveiro Erdi Aroko monasterio bat da, fragas do Eume eskualdean, Eume ibaiaren ertzean, A Capela parrokian. 934. urtean ezarri zen, eremuan sakabanatuta bizi ziren anakoreta ugariak hartzeko; Rosendo Celanovakoaren dohaintzek laster zabaldu zuten bere ondarea eta hainbat herri eta parrokien gaineko jurisdikzioa eman zioten. Bere elizak Errege Kolegiata kategoria lortu zuen, XVIII. mendearen amaiera arte mantendu zuena; hasieran San Benito Ordenakoa izan zen, eta XII. mendetik, San Agustinen kalonje erregularrena. Desamortizazioarekin bere jabetzak saldu ziren eta abandonatuta geratu zen 1800etik aurrera. XIX. mendean Pío García Espinosak berreraiki zuen, jatorrizko priorato-eliza eraitsiz 1896an, eta monumentu historiko-artistiko izendatu zuten 1975ean.
Monumentua
XIII. mendeko baseliza erromaniko txikia da, A Capela concelloan kontserbatua, Eume ibarreko goialdeetan bizirik dirauten arkitektura ertaroko txikiaren lekukotasun urrietako bat. Nabe bakarreko planta laukizuzena du, eta horri XIX. mendean planta karratuko dorre bat gehitu zioten, lau arkuko kanpandorrearekin, kupula erdibiribilduz errematatua.
Monumentua
Jatorri erromanikoko eliza parrokiala da, concelloari izena ematen diona, Pazo lekuan kokatua. Kanpandorreagatik da ezaguna, kanpotik harrizko eskailera batetik sartzen dena, dorrearen barruan kirats-eskailera bihurtzen dena, tribunara eta kanpandorrera bertara iritsi arte; Eume eskualdeko landa-tenpluetan gutxitan erabiltzen den baliabidea.
Natura
Macizo do Forgoselo batez ere granitozko harkaitzez osatutako mendilerroa da, mendebaldetik ekialdera hedatzen dena Neda, San Sadurniño, A Capela eta As Pontes concelloetan zehar, Fragas do Eumetik iparraldera 1.400 hektarea baino gehiagotan. Bere landaretzan queirugak (txilarrak) eta piñeiroa (pinua) nagusitzen dira, eta balio ekologiko handiko veiga eta braña deiturikoetan otsoak, orkatzak, basurdeak eta uhandre-espezie ugari bizi dira. Puntu garaienak Racamonde (542 metro) eta Pena do Escoitadoiro (518 metro) dira. Gizakiaren eta mendilerroaren arteko harremana historiaurrera arte doa atzera, eta hortik megalito-aztarnak geratzen dira; gaur egun zaldiak libre bazkatzen dira, eta horiek dira eremuko curroetan ospatzen den rapa das bestas delakoaren protagonistak.
Natura
Encoro do Eume ibaiak dituen bi urtegietatik handiena da, eta A Capela, As Pontes eta Monfero concelloetako 450 hektarea hartzen ditu, 123 hektometro kubikoko bolumenarekin. Bere presa, Luciano Yordi de Carricarte ingeniariak proiektatua eta 1955 eta 1960 artean eraikia, Eumeko arroilaren estutasuna baliatuz, kurbadura bikoitzeko gangazko presa da, 101 metroko altuera eta 225.000 metro kubiko hormigoizko bolumena duena. 54.400 kilowatteko zentral hidroelektriko bat elikatzen du, A Coruña probintziako potentzia handieneko zentrala. Presaren eraikuntzak izokinei ibaian gora bere arrautza-jartze guneetaraino igotzea eragotzi zien eta haien desagerpena eragin zuen, 1992 eta 1996 artean 300.000 arrautza eskoziar botata birpopulatzeko saiakera egin bazen ere; amuarrainek, aingirek eta reo izenekoek berreskuratu dituzte aldiz euren antzinako habitatak.
Natura
Mazocako errekastoa bost eta zazpi metro artean amiltzen da Eumerekin bat egin aurretik Caaveirotik ur behera; bere haranak, zaharberritutako errotekin, Fragas do Eumeren ipar-mendebaldeko atea den parke etnografikoa osatzen du.
Bitxikeria
Galiziako lehen zentral elektrikoetako bat, XX. mendearen hasieran Eumeko arroilaren erdi-erdian altxatua eta gaur egun abandonatua; bere hormek eta kanalak hor jarraitzen dute, basoak irentsita, Caaveiroren eta urtegiaren arteko erdibidean.
Jarduera
Oinezko ibilbidea, Eume gora egiten duena Caaveiroko monasteriotik Ventureirako zentral zaharreraino, arroilaren hondoari jarraituz carballoen, ereinotzen eta parke naturalaren barnealdeko iratze erlikien artean.
Mugarri historikoa
Xuntak concelloko zazpi parrokia, tartean Espiñaredo, Ribadeume eta San Pedro de Eume, As Pontes udalerrira igarotzea dekretatu zuen, eta hala erdira murriztu zuen 1842an hamasei feligresia izatera iritsi zen lurralde bat.
Natura
1997ko uztailaren 30ean izendatutako natur parkea da, ibaiaren ertzean 9.126 hektarea babesten dituena, Europako itsasertzeko baso atlantiko hobekien kontserbatutzat jotzen direnak, iratze erlikiekin eta oreinaren otsoarekin. Cabañas, A Capela, Monfero, Puentedeume eta As Pontes de García Rodríguez udalerrietan hedatzen da, guztira bostehun pertsona inguru bizi direlarik. Bere faunan nabarmentzen dira anfibio eta narrasti moduan buztan luzeko sugegorria, harrapari-hegazti askorekin batera. 2012ko martxoaren 31n, haizeak eta inguruko pinu eta eukalipto birpopulaketek zabaldutako nahita eragindako sute batek ibaiaren arroilaren zati bat kiskali zuen 300 metroko altueran, apirilaren 3an itzali arte.
Jarduera
Parkeko aparkalekutik monasteriorainoko Eume ibaiaren ertza gora egiten duen bidea, ereinotz, haritz eta gaztainondoen artean; sarbidea udan araututa dago haran estua ez saturatzeko.
Monumentua
XIII. mendeko abside erromanikoa gordetzen du, Caaveiroko monasterioarekiko mendekotasun zaharraren lekuko, XIX. mendean berregindako fatxada baten azpian; zenobioak mendeetan gobernatu zituen parrokietako bati izena ematen dio.
Bitxikeria
Uraren indarra burdina jotzen zen mailua mugitzeko baliatzen zuen burdinola hidraulikoa; Galizian kontserbatzen diren bakanetako bat da eta gaur egun ibaiertz hauetatik desagertutako lanbide bat gogorarazten du.
Jarduera
Sesín ertzetan zeharreko aire zabaleko ibilbidea, ur-errotak, gaztaina-bilketa eta azalgabetzea azaltzen dituena, belaunaldiz belaunaldi Fragas do Eumeren ertzeko auzuneei eutsi zieten lanbideak.
Natura
Ur-jauzia monasterio zaharraren inguruan, Fragas do Eumeko parke naturalaren barruan; ibaiertzeko basoaren eta arroka-agerraldien artean erortzen da, eta udazkeneko eta neguko euriekin emaria irabazten du.