Herria
Jarafuel El Valle de Cofrentes-Ayora eskualdeko udalerria da, Valentziako probintziaren barnealdean, bere Batalla del Agua delakoagatik ospetsua. 788 biztanlerekin (INE 2025), herria muino baten gainean kokatzen da, 650 metroko altitudean, eta haren gailurrean ermita bihurtutako gaztelu arabiar baten hondakinak altxatzen dira, kale estu eta malda handikoekin, traza irregularrekoak. Terminoa, oso malkartsua, iparraldean sierra del Boquerón eta hego-ekialdean Caroig mailadiak markatzen dute, eta Cautabán ibaiak ureztatzen du, beheragoko ibilguan Jarafuel ibaiaren izena hartzen duena Júcarrekin bat egin aurretik. Herri-esaera batek haranaren herrien kokapena laburbiltzen du: Jarafuel está en un alto, Jalance en una cuesta, Cofrentes entre dos ríos y Cortes a la traspuesta.
Mugarri historikoa
Jarafuelgo ur-bataila tradizionala, El Valle de Cofrentes-Ayora eskualdeko jairik bereizgarrienetako bat.
Monumentua
XVIII. mendeko arkitektura-altxorra, Jarafuelen kokatua, El Valle de Cofrentes-Ayora eskualdearen barruan.
Jarduera
Jarafueleko santu-jaiak, El Valle de Cofrentes-Ayora eskualdean, azaroaren 24tik 29ra ospatzen dira San Coronado eta Santa Catalinaren omenez. Ekitaldi erlijiosoez gain, herriak Batalla del Agua tradizionala mantentzen du, bere ospakizun ezagunenetako bat.
Monumentua
Jarafuelgo eliza parrokiala, Cofrentes-Aiora Haranaren eskualdean, Alexandriako santa Katalinari eskainia eta Bien de Interés Cultural (Espainiako ondare-babes maila gorena) gisa katalogatua, tokiko intereseko monumentu kategoriarekin. XVII. mendean planta berritik eraikia eta 1689an amaitua, ezaugarri horiekin Cofrentes Haranean altxatutako hirugarren eliza izan zen; bere diseinuak ordena doriarraren ereduei jarraitzen die, Valentziako landa-arkitekturara egokitutako elementu barrokoekin. Eraiki aurretik, ekitaldi liturgikoak Jarafuel gazteluaren hegoaldean zegoen antzinako meskita batean ospatzen ziren, kristau konkistaren ondoren gurtza-leku bihurtua, eta Pascual Madozen arabera zutik jarraitu zuen, dagoeneko erabilera profanoekin, tenplu berria 1689an sagaratu ondoren ere.
Monumentua
Jarafuel (Cofrentes-Aiora Harana, Valentzia) koroatzen duen gaztelu arabiarraren hondarrak, ermita bihurtuak. Herria 650 metroko altitudeko muino batean kokatzen da, eta haren gailurrean altxatzen dira hondar hauek. XVII. mendea baino lehen, antzinako meskita erabiltzen zen tenplu gisa, eraitsitako gazteluaren ondoan.
Monumentua
Jarafuelgo Koniferoen Parkeak, 1,2 hektareakoak, herriaren ipar-mendebaldean dago kokatuta, eta Vicente Alfonso Lorente eta Asensio botanikariari eskainia dago. Mundu osoko konifero espezie ugari biltzen ditu, elkarrengandik bost metro ingurura banatutako hiru aleko taldeetan antolatuak. Zuhaitzen artean nabarmentzen da ginkgo biloba ale bat, berrogei ezkutuko zuhaitza izenez ezaguna eta Txinatik jatorria duena.
Natura
Boquerón mendilerroak Jarafuelgo udalerria mugatzen du iparraldetik eta ipar-mendebaldetik, hego-ekialdean geratzen den Caroig mendigunearen aurrez aurre. Bertan altxatzen dira Tres Mojones muinoa, 1011 metrokoa, eta Castillico muinoa, 1072 metrokoa, eta bere maldetan harkaitz silizeoak agertzen dira.
Bitxikeria
Jarafuelek jatorri arabiarra du: bere gune primitiboa, Al-Sarafá izenekoa (leku garaia), Cordobako Kalifatuaren deskonposizioan (1002) eta taifa erreinuen sorreran (1031) eratu zen. Almohaden agintepean garrantzi estrategikoa izan zuen, 1243an Alfontso infante -geroagoko Alfontso X.a- kastelar tropek konkistatu zuten arte, Muhammad Ibn Hud, Murtziako azken errege musulmana eta Al-Sarafáko jauna, amore emanik.
Bitxikeria
Jarafuelgo artisautza-tradizioa, almez edo latonero zuhaitzaren zurarekin nekazaritza-tresnak egiten: zuhaitz gaztea inausten da enbor bakarra utzita, eta handik zura malgu eta zuntzezko adarrak ateratzen dira, kirtenak, kirten-makilak, sardeak eta makilak egiteko. Cavanilles botanikariak jada deskribatu zuen Valentziako Erresuman zehar egindako bidaian, XVIII. mendearen amaieran, eta gaur egun herrian gelditzen den industria autoktono bakarra da.
Jarduera
Jarafuelek bere jai nagusia ospatzen du San Coronado eta Santa Catalina ohoratzeko, azaroaren 24tik 29ra.
Bitxikeria
Jarafuel tradizioz 'iturrien herria' izenez ezaguna da bere hirigunean eta udalerriko lurraldean barreiatutako iturburu eta iturri ugariengatik, jatorri musulmaneko antzinako uraren kultura baten ondarea.
Bitxikeria
Herriak txorizoan, odolkian eta lukainkan oinarritutako hestebete-tradizio sustraitua bizirik mantentzen du, belaunaldiz belaunaldi transmititutako errezeten arabera artisau moduan elaboratuak.
Bitxikeria
1609ko kanporatze-dekretuaren ondoren, eskualdeko milaka morisko, Jarafuelekoak barne, Muela de Corteseko paraje malkartsuetan gotortu ziren Afrikako iparralderako behartutako ontziratzetik ihes egin nahian.
Mugarri historikoa
Al-Sarafá alkeria andalusiarra, X. mendearen amaieratik dokumentatua, 1243an erori zen Gaztelako Alfontso infantearen tropen eta haranean ari ziren aragoiarren aurrean. Bertako biztanleria musulmana izaten jarraitu zuen 1609ko kanporatzeraino.
Mugarri historikoa
XIX. eta XX. mendeetan, eztiaren antzinako ekonomia agortuta, Jarafuel kalamu eta esparto abarketak josten murgildu zen, familia osoak beren etxeetan enplegatzen zituen lana. Jarduerak herriari eutsi zion oinetako industrialak desplazatu zuen arte.
Gastronomia
Erlezaintza izan zen udalerriko aberastasun nagusia Erdi Aroan eta horregatik darama udal-armarriak erlauntzak. Mendiko erlategiek erromero-, ezkai- eta izpiliku-eztiak ekoizten jarraitzen dute mendialdeko flora aromatikotik abiatuta.