Herria
Binéfar La Literako administrazio hiriburua da, Huescako probintziaren ekialdean, eta bere auzunerik jendetsuena, 10.235 biztanlerekin. XI. mendetik dokumentatua, Monzón-eko tenplarioen populatze-gutuna jaso zuen 1158an, eta 1363an Binéfar-eko itunaren sinadura hartu zuen, Pedro IV el Ceremonioso eta Enrique de Trastámara artean. 1585ean, Monzón kolpatzen ari zen izurritetik ihesi, Felipe II.ak presiditutako Aragoiko Gorteak hartu zituen. 1785etik hiria da; trenbidea 1861ean iritsi zen eta 1906an Alfonso XIII.ak Canal de Aragón y Cataluña ureztatze-ubidea inauguratu zuen, bere garapenaren zutabe. Gerra Zibilean Aragoiko kolektibitaterik garrantzitsuenetako bat izan zen. Gaur egun eskualdeko merkataritza- eta nekazaritza-abeltzaintza-zentroa da, erreferentzia nazionaleko azoka batekin.
Monumentua
San Pedro Apostoluaren eliza parrokiala, Binéfarren (Huesca), estilo gotikokoa erantsi barrokoekin, bi fasetatik sortua: fabrika gotikoa, harlanduzkoa, 1462an hasi zen, eta XVIII. mendearen bigarren erdian alboko nabeak gehitu ziren José Burría maisuaren zuzendaritzapean. Hiru nabeko planta angeluzuzena du, gurutzadura, kapeladun abside, koru eta dorre oktogonala, izardun gurutzeria-ganga nabe nagusian. Bere atariak, gotiko flamigerokoa, adibide bakarra da Aragoin. Damián Formenten eskulturadun erretaula nagusi bat eta 1627ko erretaula bat kontserbatzen ditu, Arrosarioko Ama Birjinari eskainia, Antón Franco eskultorearen lana. 1585ean Filipe II.ak deitutako Aragoiko Gorteak hartu zituen, eta Gerra Zibilean bere ondare artistikoaren zati handi bat galdu zuen.
Jarduera
Binéfarko jai nagusiak irailaren 13tik 17ra ospatzen dira Santo Cristo de los Milagrosri omenaldia eginez (irailaren 14a), erraldoi eta buruhandien tradiziozko kalejirarekin, gurdi eta pena-desfilearekin, eta jaialdiak ofizialki irekitzen dituen aldarrikapenarekin.
Jarduera
Binéfarreko neguko jaiak Monzongo encomiendako tenplariek 1158an populaketa-gutuna eman zioten herrian ospatzen dira, eta bertan 1363an, Bi Pedroen gerran zehar, Aragoiko eta Gaztelako etxe errealen arteko itun bat sinatu zuten.
Natura
Aragoi eta Katalunia Ubideak eraldatutako paisaia, La Litera eskualdean. Ubideak 98.000 hektarea baino gehiago ureztatzen ditu, Huesca eta Lleida artean banatuta, eta lehorreko labore-eremuak laborantza intentsibo eta abeltzaintza industrialeko eremu bihurtu zituen. Bere eraikuntza, jadanik XVIII. mendean proiektatua, 1896an onartu zen, Binéfarren 10.000 lagun inguruko mitin bat barne hartu zuten urteetako presio herrikoiaren ondoren, eta Alfontso XIII.ak inauguratu zuen 1906an; Barasonako urtegia, sistemaren giltzarri, 1931n hasi zen zerbitzuan. Binéfarrek, eskualdeko administrazio-zentroak, Ureztatzaileen Erkidego Nagusiaren egoitza hartzen du, eta Tamarite de Litera, San Esteban de Litera, Albelda, Fonz, Estadilla eta Estadarekin batera ubideak ureztatzen dituen udalerrien multzoa osatzen du.
Monumentua
Binéfarreko zubi historikoa 1585ean Aragoiko Gorteen bilkurak hartu zituen herrian dago, Felipe II.aren presentziarekin, San Pedro elizak txundituta, eta bertan 1936an sindikatuek Aragoiko nekazal kolektibitate garrantzitsuenetako bat antolatu zuten.
Mugarri historikoa
Monzóngo komendadoretzako tenplarioek 1158an eman zioten populatze-agiria lekuari, mugara bizilagunak erakartzeko; dokumentuak finkatzen du gaur egun eskualdeko buru administratiboa den hiribilduaren hasiera.
Mugarri historikoa
Hiribilduan sinatu zen 1363an Aragoiko eta Gaztelako errege-etxeen arteko akordio bat, Bi Pedroren gerraren betean, hamarkada batez muga suntsitu zuen gatazka hartako su-eten saiakera askotako bat.
Mugarri historikoa
Hiribilduak 1585ean Aragoiko Gorteen saioak hartu zituen Felipe II.aren presentziarekin, eta hura San Pedro elizak liluratu zuen; Binéfarren Aro Modernoko protagonismo politiko handieneko unea izan zen.
Mugarri historikoa
Gerra lehertu ondoren, 1936an, sindikatuek Aragoiko nekazaritza-kolektibitate garrantzitsuenetako bat antolatu zuten hemen, lurrak eta abereak sozializatu zituena, zutabe militarrek esperientziari amaiera eman zioten arte.
Gastronomia
Literako ortuko gisatu apala da, indaba lehor, arroz eta patata batera egosten direnak, baratxuri eta piper gorriz egindako errefritu batekin eta urdaiazpiko pixka batekin; ureztatze-eremuko jornalarien eguneroko janaria zen. Teodoro Bardají sukaldari aragoiarrak eman zuen ezagutzera errezeta, 1922ko otsailean El Gorro Blanco aldizkarian argitaratua eta bere jaioterriari, Binéfarri, eskainia. Recao izenak etxerako hornidurarako egunero merkatutik ekartzen zen hornikuntzari egiten dio erreferentzia. Beroa eta eginberria zerbitzatzen da, saltsatsuaren eta lehorraren arteko puntu batean, eta bere kabuz eguerdiko lehen platera osatzen du Goi Aragoiko sukalde familiarretan.