Herria
Monzón Cinca Medio eskualdeko burua eta hiriburua da, Huescako probintzian, 18.152 biztanlerekin (INE 2024) eta 155 km²-ko udalerriarekin, Selgua eta Conchel ere barne hartzen dituena. Bere gaztelu ikusgarriaren magalean kokatua dago, jatorri arabiarrekoa, hiriaren gaineko ikuspegi zabalak dituzten muinoen artean. Bere lurraldean Sosa eta Cinca ibaiak igarotzen dira, azken hau Ebroren adaibairik emariztuena; Sosaren gainean altxatzen da Sifoia, Aragoi eta Kataluniako Kanalaren biadukto bat, XX. mendearen hasieran Alfontso XIII.ak inauguratua. Neolitotik okupatua, El Cidek hartu zuen 1083an. XIX. mendearen erdialdetik, trenbidearekin batera, batez ere industriatik eta ureztatze-nekazaritzatik bizi da. Bere jai nagusia irailaren 21eko astean ospatzen du, San Mateo egunez.
Monumentua
Monzóngo gotorleku tenplaria, konkistatzeko zaila zen kokaleku estrategiko batean, X. mendetik XX. mendera arte lurraldean izandako gerra guztietan interes militarreko helburu bihurtu zuena. Bere garrantzi politiko handieneko unea Tenpluaren Ordenaren nagusitasunean izan zen, eta egungo gaztelua, XII. mendetik XX. mendera etengabe erabilia —mila bat urte—, tenplariar arkitektura militarra zein geroago Aro Modernoan garatutakoa islatzen ditu. Beste elementu batzuen artean, San Nicolás kapera, Omenaldi Dorrea eta Jaime I dorrea kontserbatzen ditu, eta Bien de Interés Cultural (Espainiako ondare-babes maila gorena) izendatua dago, monumentu kategoriarekin.
Monumentua
San Juan Bautista eliza, Monzónen (Cinca Medio, Huesca), gotiko berantiarreko estiloan, XVI. eta XVII. mendeetan zehar aldaketak jasan zituena. Adreiluz eraikia, nabe bakarra du ipar-mendebaldera orientatua, alboko kaperak eta koru pentagonala. Egungo kokalekuan sortu zen, antzinako Merkatu plazan, San Juan tenplua gazteluaren magaletik 1414an eraman ondoren; han seguru asko 1308-1309 ondoren eraikia izan zen, ospitalarioek jabetza tenplariak jaraunsi zituztenean. 1435ean Maria erreginak deitutako Gorteak hartu zituen, Alfontso V.a erregea genoveztarren esku preso zegoela erreskatatzeaz aritzeko.
Monumentua
Monzóngo udaletxe historikoa (Huesca), Aragoiko errenazimentu-arkitekturako eraikina, XVI. eta XVII. mendeen artean altxatua, Plaza Nagusia gobernatzen duena. Bere fatxada nagusiak hiru solairuko bost arku erdizirkularreko pórtiko bat erakusten du, zutabe toskaniar lodi eta zurtoin lauko oinarri karratudunen gainean bermatuak; alboko fatxadak beste bi arku gehitzen ditu. 1769an bigarren solairuko leiho handiak hiru balkoirekin ordezkatu ziren arkupeen ondoan, eta horien artean hiriaren armarria jarri zen.
Monumentua
Cinca ibaiaren ingurumen-interpretaziorako zentroa, Monzónen (Huesca), ibaiari eta bere eragin-eremuari eskainitako espazio kulturala, bai naturala bai soziala. Erakusketak ibai-korrontearen alderdi desberdinen berri ematen du, ingurumen-prozesuetan eta ertzetako bizitzan duen zereginaren berri, eta bizi-iturri eta biodibertsitate-motor gisa kontserbatzeko beharraren berri. Zentrotik Los Sotos udal-parkeko ibilbideak eta talde eta ikastetxeei zuzendutako ingurumen-tailerrak antolatzen dira.
Jarduera
1309an gaztelu tenplarioak Jakue II.aren aurrean egindako errendizioa oroitzen duen jaia, Tenplearen ordena desagertu ondoren.
Monumentua
Santa María del Romeral ko-katedrala, Monzónen (Huesca), Barbastro-Monzón elizbarrutiko egoitza katedraltiarra da Barbastroko katedralarekin batera, eta Bien de Interés Cultural (Espainiako ondare-babes maila gorena) izendatua dago. Monzónen konkista kristauaren ondoren eraiki zuten, 1089an —ziurrenik zati bateko sagarazpen batekin 1098an— eta eraikuntza-lanak XII. mendearen lehen erdira arte luzatu ziren; Erdi Aroan zehar hainbatetan Aragoiko erresumako gorteak hartu zituen. XVII. mendean klaustro erromanikoa galdu zen eta egungo kripta eta kanpandorrea altxatu zituzten, gurutzaduraren gaineko dorre mudejar bat; 1904an dorrea zaharberritu eta erloju berri bat jarri zuten. Tenpluak, upel-gangadun hiru nabekoak, hiru abside jatorriz erromaniko kontserbatzen ditu burualdean, nahiz eta bat gotikoz berregin zuten.
Natura
Río Cinca, Ebroren adarrik emari handiena, Monzóneko udalerria zeharkatzen du, Cinca Medio eskualdearen hiriburua, eta bertan ezkerretik río Sosaren urak jasotzen ditu. Tarte honetan Sotos de Monzón hedatzen da, aberastasun ekologiko handiko eremua, sahats, makal beltz, lizar eta makal zuriz osatutako erribera-basoekin eta sasitza trinkoarekin, non urte osoan zehar hegaztien presentzia dagoen.
Bitxikeria
Monzóngo gaztelua (Huesca), X. mendeko jatorri arabiarrekoa, eta bere omenaldi-dorrea eraikinik zaharrena duena, Tenplarioen Ordenari eman zioten 1143an, honek Aragoiko Koroaren gaineko eskubideei uko egiteagatiko ordain gisa. 1214 eta 1217 artean, Guillem de Montrodón maisu tenplarioak, ordenaren zaintzapean, Jakue I.a Aragoikoa gaztea hezi zuen bertan, honen adin txikitasunean. Klemente V.a aita santuak Tenplarioen Ordena desegin ondoren, Monzóngo enkomiendak eutsi zion 1309an konkistatu zuten arte; gotorlekua gero, 1317an, Maltako Ordenara igaro zen. Monzón ere Aragoiko Koroaren gorteen egoitza izan zen XII. eta XVII. mendeen artean.
Jarduera
Monzóngo jai nagusiak San Mateoren omenez ospatzen dira, irailaren 21ean, peñekin, txarangekin, irekiera-hitzaldiekin, azoka txikiekin, berbenekin, kontzertuekin, goizaldeko dantzaldiekin, folklorearekin, errebista musikalarekin eta musika bandarekin; jai-asteko aurreko igandean Zagalak eta Zagaletak koroatzen dira plaza Mayorren, eta bezperan Karrozen Desfileak hiriko kale nagusiak zeharkatzen ditu. Laurogeiko hamarkadaren hasieratik udal jai-egitaraua “txartelik gabe” izan da, berbena eta kontzertu doakoekin. Monzón da, halaber, Karlos V.ak Aragoiko Koroaren Gorte Nagusiak bildu zituen hiribildua, 1528an; han zegoela, Frantziako errege Frantzisko I.aren desafio-gutuna jaso zuen, eta erronka onartu bazuen ere, duelua inoiz ez zen egin.
Jarduera
Monzóngo jai txikiak Santa Bárbararen omenez, abenduaren 4an ospatzen dira, data hartan, 1643an, tropa espainiarrek urte eta erdi lehenago frantses-katalanek hartutako gaztelua berreskuratu baitzuten, zaindaritza honen jatorria. Eguna alkatearen ohiko bataioarekin hasten da, non zinegotziek eta tokiko ordezkariek udaletxeko balkoietatik gaztainak eta gozokiak jaurtitzen dituzten bildutako jendetzari. Arratsaldean Gabonetako argiztapena pizten da eta Belen Monumentala inauguratzen da, eta gauean jada Suzko Zezenak kaleak zeharkatzen ditu, pirotekniaz kargatutako zurezko egitura bat, bederatzietako suziriak baino lehen. San Mateoren jai nagusiek, irailaren 21ean ospatzen direnek, baino lan-garrantzia txikiagoa du.
Monumentua
Nuestra Señora de la Alegría ermita, XVI. mendekoa, Monzongo kanpoaldean, zeinatik herriaren eta bere inguruaren ikuspegiak kontenplatzen diren; bere inguruetan musaikodun etxebizitza erromatar baten hondarrak aurkitu ziren.
Natura
Nuestra Señora de la Alegría baseliza, XVI. mendekoa, Lascellas muinoan dagoena, Monzóndik hiru kilometro inguru hegoaldera eta Cinca ibaiaren ezkerraldean, herriaren eta haranaren ikuspegiak eskaintzen ditu. Kokaleku horretan bertan gaztelu erdiaroko bat egon zen lehenago, kristauen eta musulmanen artean hainbat aldiz eskuz aldatu zena, agian Jakue I.aren garaian suntsitua. Egungo baseliza, estilo neoerromanikokoa, kalte itzelak jasan zituen Gerra Zibilean, bere irudia eta erretaulak galdu zirenean; zaharberritze-lanak ez ziren 1983 arte amaitu, eta urtero Pazko Astelehenean erromeria bat ospatzen da, milaka lagun biltzen dituena.
Jarduera
Santa Bárbararen zaindaritzak Monzonen, abenduaren 4ko festarekin, tropa espainiarrek plaza berreskuratu zutela dio, urte hartako egun berean 1643an, urtebete eta erdiko okupazio frantses-katalanaren ondoren, Segadoren gerran zehar.
Jarduera
Monzongo Udazken Azokak San Mateo festari jarraipena ematen dio, irailaren 21ean, data horretan bertan ospatzen zen zaldi, abelburu eta nekazal produktuen Erdi Aroko azoka batean jatorria duena, udaren amaieran.
Bitxikeria
Monzóngo Tenplarioen ondarea batez ere bere gazteluan kontserbatzen da, 1143an Tenplarioen Ordenari emana eta ordenaren esku egon zena 166 bat urtez, desegin arte. Tenplarioek gotorlekua zabaldu zuten harresi, dorre, zaldi-korta, jantoki eta lo-gelekin, eta San Nicolás eliza eraiki zuten XII. mendean. Bertan bizi izan zen haurra zela, zaldunek babestuta, etorkizuneko Jakue I.a Aragoikoa. 1309an gaztelua Jakue II.aren armadak setiatu zuen, Tenplarioen Ordena desegiteko aginduaren ondoren, eta azken tenplarioen aterpe izan zen kapitulatu aurretik. Gaur egun Sala Kapitularra kontserbatzen da, 35 bider 12 metrokoa, baita mendekotasun-etxeen dorrea ere, ordenaren lo-gelak eta enkomienda-kartzela bat hartzen zituena.
Natura
Monzongo gaztelua Cinca ibaiaren ibiaren gaineko muino batean altxatzen da; handik Pedro I.ak 1089an gotorlekuaren konkista hasi zuen, eta gaur egun promontorioak ibaiaren eta ibar-lautadaren gaineko begiratoki bat eskaintzen du.
Monumentua
Monzongo gazteluak, XII. mendetik XX.era etengabe erabilitako gotorleku tenplarioak, bere Homenaje dorrea gordetzen du, Jaime I.aren dorrearen eta San Nicolás kaperaren ondoan.
Bitxikeria
Monzón Aragoiko Koroaren gorteen egoitza izan zen, eta lotura historikoak ditu lehen errege aragoiarrekin.
Jarduera
Monzongo zaindari zibila Santa Bárbara den arren, abenduaren 4ko festarekin 1643an plaza berreskuratu zenetik, hiriak San Antón sua ere pizten du urtarrilaren 17an, Cinca Medioko herrien ohitura komuna.
Monumentua
Monzón eta Castejón del Puente artean Cinca ibaiaren gaineko zubi ertaroak 400 metro baino gehiago zuen, hamabost metroko argiko hogeita bat arkurekin; San Salvador kofradia batek bidesaria kobratzen zuen eta bere mantentze eta segurtasunaz arduratzen zen. Gaur egun bere hamabi zutabe gordetzen dira.
Mugarri historikoa
Pedro I.a izango zenak, bere aita Sancho Ramírez bizi zela, 1089an hartu zuen Cincaren ibia menderatzen zuen gotorlekua; haren erorketak lautadarako bidea ireki zien aragoiarrei eta Barbastro eta Huescaren konkista aurreratu zuen.
Mugarri historikoa
Ramon Berenguer IV.ak 1143an eman zien gaztelua zaldun tenplarioei Alfontso I.aren testamentuari uko egitearen konpentsazio gisa; plaza ordenaren komendadoretza nagusi bihurtu zen erresuman.
Mugarri historikoa
1528an Espainiako Karlos I.a eta Erromatar Inperio Santuko V.a errege Karlos V.ak Monzónen bildu zituen, Cinca Medio eskualdeko buruan, Aragoiko Koroaren itsasoz haraindiko erreinuetako Corte Nagusiak, berak buru zituela. Katalunia Printzerriko Corte Nagusi gutxietako bat izan zen, non brazoek dohaintza bat eman zioten monarkari konstituzio berririk legeztatu gabe. Bilkura haietan, Karlos V.ak Frantziako Frantzisko I.ak bidalitako desafio pertsonala jaso zuen, Italiaren gaineko nagusitasunagatiko lehia betean.
Mugarri historikoa
Tropa frantses-katalanek gotorlekua hartu zuten 1642ko maiatzaren 19an eta urte eta erdiz okupatu zuten; indar espainiarrek 1643ko abenduaren 4an berreskuratu zuten, eta hortik dator Santa Barbararen zaindaritza.
Mugarri historikoa
Joaquín Costa Monzónen jaio zen 1846ko irailaren 14an, landa-jabetza txiki bateko semea, eta Grausen hil zen 1911ko otsailaren 8an; jurista, ekonomialari, historialari eta espainiar erregenerazionismoaren ordezkaririk handiena izan zen, mugimendu hura 'eskola eta despentsa' formulan laburbildu zuena eta lur hauetara ureztatzea ekarri zuen politika hidraulikoa defendatu zuena. Zuzenbide Zibil eta Kanonikoan doktoratu zen 1872an eta Filosofia eta Letretan 1873an, eta oposaketaz lortu zuen Zuzenbide Naturaleko katedra Oviedon eta, 1888an, Ekonomia Politikokoa Santiago de Compostelan. Institución Libre de Enseñanza-rekin lotua, haren buletina zuzendu zuen, La vida del Derecho (1876) argitaratu zuen eta 1883ko Geografia Kolonial eta Merkataritzako Espainiar Kongresua zuzendu zuen.
Mugarri historikoa
Erremolatxa-azukrearen fabrikak urte haietan altxatu zuen ibar osotik ikusten den adreiluzko tximinia, hiribilduaren abiada industrialaren ikurra planta kimiko handiak iritsi aurretik.
Gastronomia
Barau-eguneko platera, bakailao gazigabetu eta xehatuarekin egina, baratxuri askorekin, piper lehorrarekin eta olioarekin frijitua saltsa lotu arte; Garizuman eta Aste Santuko kofradien afarietan jaten zen.