Herria
Ribadeo 10.000 biztanle inguruko portu-herri bat da, Eo itsasadarrera begira, Galiziako ipar-ekialdeko muturrean, Lugoko probintzian, La Mariña Oriental eskualdeko hiriburu; Asturiasekin lotua dago 1987an Ponte dos Santos eraiki zenetik. Porcillán eta Cabanela dartsenetako jatorrizko gune batetik hazi zen, zerga-harresi baten atzean, eta Fernando III.ak Carta Puebla eman zion, astero merkatua egiteko eskubidea emanez, gaur egun ere indarrean. Ribadeoko konderria denborarekin Albako etxean amaitu zen, eta herriak bere gorenaldia bizi izan zuen Kantauriko herrialde baltikoekiko merkataritzaren buru gisa, Rigako pattarra esklusiban inportatuz, horrek Ribadeoko Kümmel goitizena eman ziolarik. Bere kostaldean praia das Catedrais irekitzen da eta herrigunean 1915eko Torre dos Moreno dorreak dir-dir egiten du.
Monumentua
Ribadeoko indianoen etxea, José María eta Juan Moreno Ulloa anaiek bultzatua —Argentinara emigratu eta han aberastu ziren—, eta 1912an Julián García Núñez arkitektoak eta Ángel Arbex ingeniari militarrak proiektatua; 1915 inguruan altxatu zen. Estilo eklektikokoa, elementu modernistekin, beheko solairua, entresola, hiru pisu-solairu eta mantarda-estalkiko dorre bat du, lau kariatideek eusten dioten kupula batekin; garai hartan eskualdean ohikoa ez zen egitura duena, hormigoi armatua eta burdina konbinatzen ditu, fundizio-galeriekin eta fatxada nagusian beirate polikromatuekin. Jatorriz alokairurako etxebizitza-eraikin gisa sortua, Bien de Interés Cultural (Espainiako ondare-babes maila gorena) da 1997tik.
Monumentua
San Damián gotorlekua 1605ean diseinatu zen, jada XVII. mendean, Ribadeoko itsasadarraren ondoko Porcillán ontziolan Indietako Armadaren galeoiak mehatxu holandarretik babesteko, eta 1624an amaitu zen San Damián markesaren aginduetan. 1638an abandonatua, ingelesek hondakin bihurtu zuten 1719an, Laukoitz Aliantzaren Gerran. Haren hondakinen gainean altxatu zen 1743tik aurrera gaur egungo gaztelua, Juan Vergel ingeniari militarrak diseinatua eta Real Hacienda-k eta hurbileko hainbat parrokia eta hirik ordainduta, tartean Ribadeo eta Mondoñedo. 1809an desegina, abandonatuta egon zen estatuak 1969an Ribadeoko udalerriari eman zion arte, eta 1989 eta 1992 artean berreraiki zuten; gaur egun, Eo ibaiaren itsasadarrera begira, erakusketak eta kultura-ekitaldiak hartzen ditu.
Monumentua
Pancha uharteko itsasargi zaharra Ribadeoko itsasadarraren mendebaldeko muturrean altxatzen da, Lugo probintziako Ribadeo udalerrian, 1858an eraikitako burdinazko pasarela batez lehorrarekin lotua. Eraikuntza 1857ko maiatzaren 31n kontratatu zen; Marcelo Sánchez Movellán ingeniariaren dorrea 128 m²-ko eraikin karratu batean sartzen da, ekaitzetatik babesteko pentsatua. 1859ko abenduaren 30ean piztu zen, 9 miliako irismeneko argi finko gorriarekin, eta 1983ko urriaren 1era arte zerbitzuan egon zen, itsasargi berria martxan jarri zen arte, gaur egun ere martxan, 21 miliako irismenarekin. 2017ko apiriletik itsasargi zaharrak bi geletako apartamentu turistiko gisa funtzionatzen du, Faros de España programaren barruan.
Monumentua
De los Santos zubiak Ribadeoko itsasadarra gainditzen du, Galizia eta Asturias kostalde kantauriarretik lotuz. 1987ko uztailaren 29an inauguratua, hasieran errepide arrunt baten zabalerarekin proiektatu zuten; 2008an zabaldu zen A-8 autobiari bidea emateko. 612 metroko luzera du, bost tarteetan banatuta, hiru zentral 150 metrokoak direla. Izenak Ribadeoko San Miguel eta Figueirasko San Román kapelak gogorarazten ditu, itsasadarraren bi aldeetan kokatuak. Eraikuntzak itsas jarduera tradizionala aldatu zuen: pasaia-txalupak turismo-ibilaldietarako bihurtu ziren eta hurbileko ontziolek eraikitako itsasontzien altuera mugatu zen. 2013an Correosek oroigarrizko zigilu bat eskaini zion, bi euroko balio izendatuarekin.
Monumentua
XVIII. mendeko parrokia-eliza, erdiko nabea erdi-puntuko arkuen gaineko kanoi-gangaz estalia eta hiru erretaularekin, bi barroko eta bat klasizista. Parrokia 935ean aipatzen da dagoeneko ecclesia Santi Petri de Alanti gisa.
Monumentua
A Ponte lekuko santutegia, Nosa Señora das Virtudesi eskainia, zeinaren barnealdeak irudiari egotzitako mirarien irudikapenak gordetzen dituen; inguruko parrokiak urtero biltzen dituen erromeriaren helmuga da.
Monumentua
Mineral-ontziratzeko kai hegalkaria, hogeita bi metroko bi tarte metalikorekin eta hogeita hamabi metroko hegalarekin, orduko ehun tona burdin kargatzeko gai, Rotterdamera, Ruhr arrora eta Britainia Handiko portuetara bidaltzeko.
Monumentua
XVI. mendeko parrokia-eliza, geroago berritua, A Devesako parrokian, As Illas eta Os Castros hondartzen itsasertzera begira dagoen berean, Lugoko kostaren ipar-ekialdeko muturrean.
Natura
Augas Santaseko hondartza, 2005ean monumentu natural izendatua eta Eo ibaiaren biosfera-erreserban sartua; itsasbeherak arbelean landutako arkuak eta gangak agerian uzten ditu, hogeita hamar metroko altuerara iristen direnak.
Natura
1.500 metro luze eta bost eta hogei metro arteko zabalera duen hondartza da A Devesa parrokian, Marbadás izen tradizionala duena, marea beheran irisgarriak diren uharte eta kobazuloekin eta, marea beheran, harkaitz baten babesean dagoen putzu natural txiki batekin. Reinante, As Catedrais, Esteiro, As Illas, Areosa eta Olga hondartzekin batera Natura Sarearen Zona das Catedraisen zati da, eta 1997tik bandera urdina du. Surf egiteko aproposa da, eta 2004tik urtero, abuztuko azken asteburuan, Día do Surf hartzen du, gazte lokalek eta Escola de Surf Hola Olak antolatutako surf eta bodyboard txapelketa batekin.
Natura
750 metroko hondartza da, batez beste bederatzi edo hamar metroko zabalerarekin, Rochela herrixkaren ondoan, A Devesa parrokian; marea beheran ondoko dos Castros hondartzarekin lotzen da, eta marea goran izena ematen dioten uharteak ikusgai geratzen dira. Hondar zuri eta finekoa, itsasadar moderatuarekin, San Miguel de Reinante, As Catedrais, Esteiro, Os Castros, Areosa eta Olga hondartzekin batera Zona de las Catedrales izeneko eremua osatzen du, Natura 2000 Sarearen barruko natura-eremu babestua. Dos Castros-As Illas hondartza multzoak 2015ean jaso zuen bandera urdina, eta salbamendu-zerbitzua du; zaurituak Burelako Hospital Comarcal da Costara eramaten dira.
Natura
Eo itsasadarra, Ribadeoko itsasadarra ere deitua, Eo ibaiaren, Suarón ibaiaren (Asturias aldetik) eta Grande ibaiaren (Galizia aldetik) bat-egiteak sortzen duen estuarioa da; 10 kilometroko luzera du eta 800 metro inguruko zabalera nahiko konstantea, 600 metrora estutzen dena ahoan -dos Santos zubiak gainditua- eta 1.200 metrora zabaltzen dena Arnaoko kalan. Asturiasekin partekatua eta Printzerriaren mugan dagoena, bere lokatz-eremuek eta hondar-bankuek -tartean tesón handia- neguan hegazti urtar milaka hartzen dituzte. 1994tik Ramsar Hitzarmenaren nazioarteko garrantziko hezeguneen zerrendan dago, eta 2007ko irailaren 17an Unescok deklaratu zuen biosferaren erreserbaren nukleoa da.
Bitxikeria
Rinlo herrixka arrantzalea da, 1268an Porto de Rielo de Meirengos izenez dokumentatua, San Pedro de Rinlo parrokiakoa —1896tik parrokia independentea—, Ribadeoko udalerrian, itsasoaren sarrera baten ondoan dagoen haitz malkartsu batean kokatua. 1904an Espainiako lehen itsas-marisko-hazkuntza naturaletako bat eraiki zen bertan, itsasoa sartzen zen harkaitz-eremu bat aprobetxatuz; lortutako marisko-arrakastak bigarren bat altxatzera eraman zuen, gaur egun aurrekoa bezala abandonatua, bostehun bat metrora. Herria gaur egun percebearekin eta turismoarekin bizi da, itsas instalazio zaharrak inguratzen dituen eta herriaren aurrealdea zeharkatzen duen kostaldeko paseo batekin. Herriko jaia ekainaren 29an ospatzen da, eta uztailaren amaieran edo abuztuaren hasieran percebeiroek percebearen jaia antolatzen dute, herri-kantu eta gaiteroekin.
Bitxikeria
Amerikarako emigrazioak itzulitakoek eraikitako egoitza-katalogo bat utzi zuen hiribilduan, torre dos Moreno buru duela; beirazko begiratokiek, azulejoek eta zeramika beiratuzko errematek beste aldean egindako fortunak salatzen dituzte.
Bitxikeria
Erdi Aroko jatorriko klarisen komentua, gaur egun bere gozogintza-lantegiagatik eraikinagatik bezain ezaguna dena; Ribadeoko alde zaharrean altxatzen da, non Camino del Norte igarotzen den, hiritik Lourenzá aldera abiatu aurretik. XI. mendean beaterio gisa sortu zen eta 1366an komentu bihurtu zen, Ruy Sánchez, Santiagoko artzapezpikuaren dohaintzari esker, Santa Clararen monasterioa eraikitzeko; sute batek 1544an konjuntu osoa suntsitu zuen, santaren jaiegun berean. Nabe bakarreko eliza bat eta erdi-punturako arkuak dituen XVIII. mendeko klaustro bat kontserbatzen ditu. 1809an tropa napoleonikoek okupatu eta kaltetu zuten, ospitale militar bihurtuz, eta 1855ean Mendizabalen desamortizazioaren ondorioz desagertzear egon zen.
Jarduera
Romaría das Cruces Mendekoste-astelehen guztietan ospatzen da, Pazkoaren zazpi aste ondoren, A Ponten, Aranteko parrokian (Ribadeo, Lugo), eta Fournier jeneralaren tropa frantsesen aurkako liskar bat gogoratzen du, inbasio napoleonikoan: 1809ko urtarrilaren 29an, Cubelas, Cedofeita, Arante, Sante, Vidal eta Valboako herritarrek erasoari aurre egin zioten Nuestra Señora das Virtudesen babespean, eta garaituak izatear zeudela, Oveko herritarren iritsiera probidentzialak garaipena erabaki zuen. Ordutik, zazpi pendoi eta gurutze, parrokia bakoitzeko bana, urtero elkartzen dira Grande ibaiaren gaineko zubiaren ondoan eta pendoi nagusiari men egiten diote, santutegiaren inguruko prozesio batean. 2018an de interés turístico de Galicia (Galiziako jaiei emandako turismo-intereseko izendapena) izendatua.
Jarduera
Kostaldeko Donejakue ibilbidea Ribadeotik sartzen da Galizian, Eoko itsasadarra Ponte dos Santosetik zeharkatu ondoren, eta alde historikoa zeharkatzen du Lourenzá eta Mondoñedorako bidean; iparraldeko bideak gizateriaren ondarea dira 2015az geroztik.
Monumentua
Gotorlekua, 1605ean diseinatua Juan Alonso Idiáquez de Butrón y Múgica kapitain jeneralaren aginduetan, San Damiángo markesa, 1624ko abenduan amaitu zen, Porcillángo ontziolan eraikitzen ari ziren galeoiak babesteko; 1638an haren kainoiak Atalaiako gainera eraman zituzten eta gotorlekua abandonatuta geratu zen, 1719an ingelesek hondakin bihurtu zutelarik Laukote Aliantzaren Gerran. XVIII. mendearen erdialdean gaztelu berri bat altxatu zuten hondakinen gainean, Juan Vergel ingeniari militarrak diseinatua, eta gaur egungo eraikinak 1762-1763 datatzen du eta hamabi kainoi izatera iritsi zen. 1809an desmuntatu zuten, gero asturiar ospitale militar gisa erabili zuten 1810era arte eta gero abandonatuta eta arpilatuta geratu zen; Ribadeoko Udalari lagata, 1989 eta 1992 artean berreraiki zuten.
Monumentua
Ibáñez jauregia, Ribadeon, XVIII. mendearen amaieran altxatutako etxe jauretxe neoklasikoa da, Antonio Raimundo Ibáñez, Sargadelosko markesak eraikia —Cervoko altzairugintza eta portzelanazko fabrika sortu zituen ilustratua—, 1568ko aurreko eraikin baten gainean. Planta angeluzuzena du, altuera bikoitzekoa, ganbararekin, harlanduzko granitozko fatxada, lauhegal itxurako arbel estalkia eta lau pilastraz osatutako arkupea, Sargadeloseko labe zaharretan urtutako balkoi isabeldar estiloko batez errematatua. Ezkerreko horman fundatzailearen omenezko harlauza bat ageri da, eta barnean beste harlauza bat gordetzen du, Pérez Couto, Prieto Cousent eta Pérez Martínezen margolanekin batera. Gaur egun Udaletxearen egoitza da.
Natura
Burdin Aroko herrixka harresitua Vilaselángo parrokian, Ribadeoko itsasadarrera begira, Eo ibaiaren ertz honetako okupazio castrexoa dokumentatzen duten aztarnategietako bat, hiribildua bere portuaren babesean sortu baino lehenagokoa. Planta biribil ongi definitukoa du, 230 bider 180 metro inguru hartzen ditu, bi hektarea eta erdi baino gehiago, Penedo da Ínsua izeneko uhartetxoaren hegoaldean. Hiru lubaki paralelo bereizten dira harkaitzean induskatuak, zortzi eta hamar metro arteko zabalerakoak, parapetoz bereiziak, gainera antekastro baten aztarnak, beste lubaki batek babestua. Ez du suntsipenik edo aldaketa nabarmenik erakusten, eta bere okupazioa Burdin Arotik erromatar konkistaren amaierara arte hedatzen da. Gaur egun lur komunal baten parte da.
Jarduera
2005ean sortutako ibilbide turistikoa da, Ribadeoko itsasadarraren eta itsaso zabalaren gaineko miradoreak lotzen dituena, besteak beste hiribilduaren gaineko Santa Cruz mendia, Atalaia, San Miguel, Cargadoiro eta Pancha uhartearena. Espainia plazatik abiatzen da eta Atalaiara iristen da, Ribadeoko zaharrena den Nuestra Señora de la Trinidad kaperaren ondoan, jatorri defentsiboduna eta itsasadarraren zein Figueiras eta Castropolgo kosta asturiarraren ikuspegiarekin. San Migueleko miradorea, kirol-portuaren ondoan, udako bela latindarreko erregatak ikusteko toki egokia da; Cargadoirokoak mearen antzinako kai bat okupatzen du San Damián gotorlekuaren ondoan, XVIII. mendekoa; eta Pancha uharteko miradoreak, itsasargiaren ondoko egurrezko egitura modernoa, Kantauri itsasoaren aurrean ixten du ibilbidea.
Gastronomia
Ribadeoko Santa Clara komentuak, oraindik jardunean dagoenak, atal zaharren gisa nabe bakarreko eliza, XV. mendekoa, eta XVIII. mendeko klaustro bat kontserbatzen ditu. XI. mendean dama debotoen beateio gisa sortua, komentu bihurtu zen 1366an, eta bere moja-erlijiosek Santa Klararen araua profesatu zuten XIV. mendearen amaieran. Sute batek multzoa suntsitu zuen 1544an, abuztuaren 12an bertan, santaren jaiegunean. Atearen gainean Santa Klarak bere komentuetan grabatzeko agintzen zuen inskripzioa irakur daiteke: “Haec est domus paupertatis”, hau da pobreziaren etxea. Napoleonen tropek okupatua 1809an, ia desagertzear egon zen Mendizábalen desamortizazioaren ondoren. XX. mendetik aurrera klaraztarrek beren gozoengatik famatua den obrador bat mantentzen dute, tartean torta Primavera eta torta San Honoré.
Jarduera
Rinlo herri marinelak 2004az geroztik ospatzen du, abuztuaren hasieran, bere bizilagunek itsaslabar-kostaldearen parean Kantauriak astindutako hondoetatik erauzten duten lanpernari eskainitako jaia.
Mugarri historikoa
Porcillángo ontziolan galeoiak eraiki ziren Indietako Karreraren Guardiaren Armadarako eta Galiziako Eskuadrarako; haiek mehatxu holandarretik babesteak eragin zuen San Damián gotorlekua.
Mugarri historikoa
Fernando II.ak Ribadeo hiribildua sortu zuen eta hara eraman zuen mindoniar apezpiku-egoitza, zeinak hamarkadetan hemen izan baitzuen bere katedrala itsasadarraren ondoan; apezpikutza behin betiko itzuli zen Vilamaiorrera, gaur egungo Mondoñedora, 1219an.
Gastronomia
Rinlo portuak, Espainiako arrantzale-kofradia zaharrenetako baten egoitzak, Kantauriko abakandoarekin egositako arroz eztitsu hau bere plater enblematiko bihurtu zuen; kazolan zerbitzatzen da, oso saldatsu eta itsaskia zatituta gainean.