Herria
Chiva Valentziako probintziako Hoya de Buñol eskualdeko udalerria da, eskualdeko azalera handiena duena, 17.951 biztanlerekin. Erliebea malkartsua da, ipar-mendebaldean sierra de los Bosques edo de Chiva eta sierra de Brugal daudelarik, non Santa María gailurra, 1138 metrokoa, puntu garaiena den; herria 271 metrotan kokatzen da, eremu lauagoan. 1990eko suteek mendiaren zati handi bat suntsitu zuten, gaur egun birpopulatzen ari dena. Terminoan Metalen Aroko eta garai iberiar eta erromatarreko aztarnak aurkitu dira. 1246 inguruan Jakue I.a Aragoikoak musulmanei konkistatuta, bere biztanleria musulmanaren zati handi bat mantendu zuen, eta horrek 1519an Germanías-en aurka egin zuen, horien aldekoek behartutako bataioa exijitzen baitzuten. Chivak bere gaztelua eta Virgen del Castillo ermita gordetzen ditu.
Monumentua
Castillo de Chiva, jatorri musulmaneko erdi aroko gotorlekua, erromatar hondakinen gainean eraikia, tapialezko hormekin, Valentziako defentsa-sistemaren parte izan zena eta barnealdearekiko komunikazioak kontrolatzen zituena. Hiru defentsa-lerro zituen eta muinoaren gailurrean dagoen plataforma luzatu batean altxatzen da. Gaur egun hondakin egoeran dago, nahiz eta harresi-zatiak eta tapialezko dorre bat kontserbatzen diren. Bere goiko aldean XVIII. mendean Virgen del Castillo ermita altxatu zen, gotorlekuaren hondakinak berrerabiliz, tradizioaren arabera 1609an Amabirjinaren irudia aurkitu zen lekuaren ondoan. Bien de Interés Cultural (Espainiako ondare-babes maila gorena) izendatua dago, RI-51-0010536 kodearekin.
Jarduera
El Torico de la Cuerda de Chiva Chivan, La Hoya de Buñol eskualdean, ospatzen den herri-jai zezenzale bat da, tokiko Peña Taurinak Udalarekin batera antolatua, eta 2019an Fiesta de Interés Turístico de la Comunitat Valenciana (Comunitat Valencianako turismo-intereseko aitorpen erregionala) izendatua. Bere jatorria, ahozko tradizioaren arabera, udalerriko bideetatik igarotzen ziren aziendako abereen igarobideari dagokio, nahiz eta aipatzen duen dokumenturik zaharrena 1648koa den. Jaia urtean lau egunetan ospatzen da, goizeko 7:30ean eta arratsaldeko 18:30ean, ibilbide irekian: abuztuaren 17, 18 eta 19an, egun tradizionaltzat jotzen direnak, eta 25ean, itxierako lasterketa berezia denean. Bertan soka bakarra erabiltzen da, badanaz errematatua.
Monumentua
Chivako Torreta, Olivera kalean, Chivako (Valentzia) antzinako harresi-esparruaren parte izan zen eta Bien de Interés Cultural (Espainiako ondare-babes maila gorena) da 2000. urtetik. Planta angeluzuzenekoa, fatxadan eta altueran 12 metro inguru eta sakoneran 6, ez du almenarik eta bere horma leunak tapialezkoak dira harlanduen gainean, bat izan ezik, kare, harea eta legarrezkoa. Behe-solairua du, non gurdien igarobiderako zabaldutako erdi-puntuko arku zahar baten hondarrak ikusten diren, eta bi solairu gehiago XIX. mendeko baldosa valentziarrez estalitako hormekin, bat 1878an datatua. Erdi Aroko trazadura duen Bechinos auzoan kokatzen da, eta zenbait bertsiok jatorri bisigotikoa egozten badiote ere eta beste batzuek XI. eta XIII. mendeen artean kokatzen badute ere, bere teknika islamiarrak zaildu egiten du datazioa zehaztea.
Jarduera
Chivak Virgen del Castillo gurtzen du, herriak 'la Morenica' izenez ezagutzen duena, gaztelu-hondakinen ondoan dagoen baselizan gordetako zaindaria, 371 metroko altueran, non Ribera eta Mediterraneoaren ikuspegia nagusi baita.
Natura
Sierra de Chiva izeneko udal-eremu naturala 5.500 hektarea baino gehiagokoa da, Chiva udalerrian, La Hoya de Buñol eskualdean; bere landaredia, hainbat baso-suteren eraginpean egon dena, pinu beltz, ametz eta lizar loredunarekin birsortu da. Harrapari-hegaztiak hartzen ditu, hala nola arrano bekainzuria, mirotz grisa eta belatz handia, baita bere kobazuloetan bizi diren desagertzeko arriskuan dauden saguzahar espezie batzuk ere. Lekuak ondare arkeologiko eta etnologiko nabarmena kontserbatzen du, Alhóndiga kobazuloa, Barranco Grande kobazuloa eta Cofia kobazuloa bezalako aztarnategiekin, azken horren haitzuloko pinturak Gizateriaren Ondare izendatuta daudelarik, baita Chivako Nevera eta Morrongosko antzinako zezen-plaza ere.
Monumentua
Chivako zaindariari eskainitako ermita, herri-mailan 'la Morenica' izenez ezaguna, gazteluaren hondakinen ondoan 371 metroko altueran kokatua, handik Ribera eta Mediterraneoa ikusten direla.
Mugarri historikoa
Chiva izan zen eskualdean karlistaldietan izandako guduetako handienetako baten agertokia, bere gazteluaren muga-gotorlekuaren historia militarra markatu zuen gertaera.
Monumentua
Ondare artistiko nabarmena gordetzen duen parrokia, fresko-pinturak, mihise gainekoak eta taula gainekoak dituena, San Luis Tolosakoari eskainitako komentu frantziskotar desagertu bat ere izan zuen udalerri batean.
Mugarri historikoa
Villa eta haren gaztelua kristauen eskuetara pasatu ziren 1246 inguruan, Jaume I.ak barnealdeko lurretan egindako aurrerapenean. Biztanleria musulmana mudejar gisa eta gero morisko gisa geratu zen, eta 1609ko kanporatzeak bakarrik aldatu zuen erabat auzotarren osaera.
Mugarri historikoa
Los Felipes partidan 600,2 litro metro koadroko neurtu ziren 2024ko urriaren 29an egun bakar batean, Espainian erregistratutako zifra altuenetako bat. Ura errekatik jaitsi zen, etxebizitzak arrasatu zituen eta La Mutuaren eraikin modernistan kalte larriak eragin.