Herria
Mutxamel L'Alacantí eskualdeko udalerri bat da, Alacanteko hiri-eremu metropolitarraren iparraldean, bere hiriburutik 10 km-ra, honekin batera 500.000 biztanle baino gehiagoko konurbazioa osatzen duena. Bere izena, 1569tik Muchamel gisa dokumentatua, arabierazko mugmâ (merkatua) eta erromantzezko el (topaketa-gunea) hitzekin lotu izan da; Mutxamel forma valentziarra 1990etik ofiziala da. Tibiko urtegian bildutako ura Monnegretik jaisten zen eta bere huertan banatzen zen presa eta ubideen bidez, zeinen txandak, orduka enkantean saltzen zirenak, ureztatze-lurren balioa markatzen zuten. Peñacerradako Lorategiak eta Jauregia kontserbatzen ditu, ia bi hektarea, Bien de Interés Cultural (Espainiako ondare-babes maila gorena) Lorategi Historiko gisa izendatuak 2008an, eta Bec de l'Àguila naturguneak. 28.621 biztanle ditu (INE, 2025).
Jarduera
Mutxameleko Mairuak eta Kristauak jaiak, Alicante probintzian, duela 150 urte baino gehiagotik ospatzen dira udalerriko zaindaria, Virgen de Loreto, omenez, 1597ko mirariaren oroimenez, zeinetan Virgenak presa hautsi eta herria uholde batetik salbatu baitzuen. Lehen erreferentzia dokumentatua 1843koa da, nahiz eta Festes de Moros i Cristians izena 1874 arte ez zen hartu; bere tradizioen artean nabarmentzen dira Ambaixada dels Contrabandistes, 1903tik antzeztua, eta Ambaixada dels Moros, 1905eko eskuizkribuzko testuekin. Jaia, 2020an Interés Turístico Autonómico (Espainiako turismo-intereseko izendapen autonomikoa) izendatua, irailaren 7tik 12ra ospatzen da, hamaika konpartsaren partaidetzarekin, sei bando kristauarenak eta bost mairuarenak.
Monumentua
XVIII. mendeko ermita, Calvari parajean kokatua, gurutze grekoko plantarekin eta kupula oktogonal batez estalia, Mutxameleko ermiten ibilbideko mugarrietako bat.
Monumentua
XVI. mendeko ermita, fraide minimoen egoitza izan zenaren gainean eraikia, Mutxameleko ortua zeharkatzen duen ibilbide historiko-erlijiosoan integratua.
Monumentua
Ia bi hektareako multzo historikoa, estilo frantses, ingeles eta italiarreko lorategiekin eta baratze tradizional batekin, 2008an Lorategi Historiko gisa Kultur Intereseko Ondasun (BIC) izendatua.
Monumentua
Mutxameleko museo-espazioa, l'Alacantíko ortuko ureztatze-sistema tradizionalari eskainia, jatorri islamiarrekoa eta Monnegre ibaiaren urez elikatua.
Monumentua
XVII. mendeko frantziskotar komentua Mutxamelen, L'Alacantí eskualdeko eraikin erlijioso nagusietako bat.
Monumentua
Jauregi-etxea Mutxameleko plaza de San Roque delakoan (l'Alacantí, Alacant), Ferraz Alcalá Galiano familiarena izandakoa, Amposta markesena. Bere ezaugarri nagusia harlanduzko dorrea da, herritarrei berbereriar piraten inkurtsioen aurrean abisatzeko altxatua. Jabetzak, gainera, lorategi zabalak gordetzen ditu eta armarri nobiliario bat erakusten du sarrerako atearen gainean.
Monumentua
XIII. mendeko ureztatze-sistema Mutxamelen (l'Alacantí, Alacant), eragin arabiarreko ingeniaritza hidrauliko ertaroko adibidea. Tibiko urtegia baino lehenago eraikitako presa da, deribaziozkoa eta erretentziozkoa, eta bertatik abiatzen da Mutxameleko baratzea ureztatzen duen ubide-sare osoa. Konkista kristauaren ondoren, biztanle berriek arabiarrengandik jasotako uraren banaketa-sistema mantendu zuten, eta ureztatzearekin lotutako terminologia arabiar askok bizirik dirau oraindik tokiko hizkeran.
Natura
475 metroko altitudeko gailurra da, Llofriu mendilerroa koroatzen duena, eta bere gailurrean San Vicente del Raspeig, Mutxamel eta Monnegre lekualdea biltzen dira, Alacant probintzian. Mutxameleko Udalak gailur hau flora-mikroerreserba gisa babestu zuen 1999an eta udal-natur eremu gisa 2022an, eta mendilerro osoak, gainera, Natura 2000 Sarearen babes gorena du, Monnegreko ZEPA gisa. Bere izena, valentzieraz, 'arranoaren mokoa' bezala itzultzen da, eta erroa partekatzen du Bec de l'Aigle izeneko hainbat mendi frantsesekin. Llofriuk Sabinar haranaren eta Monnegreko landa-partidaren artean bereizten du; bere oinaldean sortzen dira Cocons eta Boter erreka-arroilak, La Torreta de Mutxamel-en batzen direnak Juncareteko erreka osatzeko, Albufereta hondartzan itsasoratzen dena.
Bitxikeria
1889 eta 1969 artean tranbia batek Mutxamel Alacant hiriarekin lotu zuen.
Mugarri historikoa
1594an Tibiko urtegia amaitu zenetik, Europako zaharrenetako bat, bere ura Monnegre ibaian behera jaisten zen eta Mutxamelgo ortuan banatzen zen presa eta azequien bidez. Txandak orduka enkantean jartzen ziren eta bere prezioak zuzenean markatzen zuen ureztatze-lurren balioa.
Gastronomia
Monnegreko urarekin ureztatutako baratzeak orburua, baba, tomatea eta tipula ematen ditu, hiriburuko merkatuak hornitzen dituztenak. Ereite-egutegia mendeetatik doitzen da urriak diren eta orduka zorrotz banatzen diren ureztatze-txandetara.