Herria
Señorío de Molina eskualdeko udalerria, Guadalajarako probintzian, 1139 inguruan jaurerri independente gisa eratua Manrique de Lararen agindupean eta Aragón abizena hartu zuena 1366an koroa hari leialtasuna zin egin ondoren, foru propioa eta administrazio bereizia mantenduz 1813ra arte; bere lurraldea lau sesmatan antolatu zen —del Campo, del Sabinar, del Pedregal eta de la Sierra— Comunidad del Real Señorío y su Tierran bilduak, oraindik existitzen dena, eta bere sukaldaritza boilur beltzez lurrindutako antxume-kalderetagatik eta patas de vaca eta huevos de dulce bezalako gozokiengatik ezagutzen da.
Monumentua
Molina de Aragóngo gazteluak, antzinako kokaleku zeltiberiar batetik herria menderatzen duenak, al-Andalusko alkazaba gisa izan zuen jatorria X-XI. mendeetan, eta Alfontso I.a Aragoikoak konkistatu eta berreraiki zuen 1129an. 800 metroko perimetroarekin, bi harresi-barruti ditu: barrukoak zortzi dorre izatera iritsi zen, eta horietatik bi hondakin gisa gorde dira eta beste lau egoera onean; kareletako harresiak, bost sarbide-ate eta Santa María del Collado eliza ere baditu. 1931ko ekainaren 3an Monumento Nacional (Espainiako ondare-babes maila gorena) izendatua, gaur egun hondakin finkatuaren egoeran bisitatzen da.
Monumentua
San Francisco komentua, Molina de Aragónen, komentu frantziskotarra izan zen, 1284an Blanca Alfonso de Molinak sortua, Molina eta Mesako jauna eta Alfontso IX.a Leongoaren biloba, honek elizako Santa Isabel aldarearen aurrean lurperatua izatea xedatu baitzuen, non jada bere alaba Mafalda atseden hartzen baitzuen. San Francisco auzo-parean altxatu zen, hiriaren harresiz kanpo. XVI. mende hasieran, fray Gonzalo de Tarancón gordianoak Errege Katolikoen eta Cisneros kardinalaren erreforma frantziskotarraren aurka egin zuen, eta bere fraideekin eraikinean itxi zen; 1525ean Karlos I.ak bere kanporaketa behartua agindu zuen, Toledoko Behaketa Erregularreko fraideei emateko. Gaur egun, hiri osotik ikusgai dagoen Giraldo izeneko haizeorratzaren azpian, hirugarren adinekoen egoitza eta Eskualdeko Museoa hartzen ditu.
Monumentua
Molina de Aragóngo Puente Viejok, zubi erromanikoa ere deiturikoak, Gallo ibaia zeharkatzen du Molina Jaurerriko (Guadalajara) herri honetan. XII eta XIII. mendeen artean eraiki zen, herrigunearen birpopulatze garaian, harea-harri gorrixkazko harlanduekin. Hiru arku eskartzano ditu, erdikoa beste bi baino handiagoa, begiak bereizten dituzten uretzailekin eta dorretxo txikiekin bere alde batean. Izen bereko komentua duen San Francisco auzoa lotzen du gune historikoarekin, Puerta de la Cavaren aurrean. Felipe V.ak bere konponketa ordaindu zuen herria bisitatzean, eta azken aldian zaharberritu, harlosaz estali eta ibilgailuen igarotzea eragozten duten poste txikiz hornitu zuten.
Monumentua
San Gil elizak, Santa María la Mayor de San Gil izen osoa duenak, Molina de Aragónen jaurerria birkonkistatu ondoren eraikitako lehen tenpluetako bat izan zen, XII. edo XIII. mendeetan; jatorrizko eliza eraikin erromaniko soila zen, hain zutik eta okertua zegoen dorre batekin, Pisakoarekin alderatzera ere iritsi zena. 1524 inguruan gaur egungo tenplua altxatzen hasi ziren, estilo gotiko berantiarrean, eraberritze-eraginarekin, eta XVI. mendearen erdialdean jada eraikita zituen bere hormak eta aldare nagusia. XVII. mendean Santa María la Mayor izena hartu zuen, gaur arte gordetzen duena, eta hiribilduko tenplurik garrantzitsuena bihurtu zen: familia noble ugarik dohaintzak egin zituzten, kaperak eraiki zituzten eta hura hautatu zuten ehorzte-leku gisa, aldare eta erretaulaz hornituz, tartean gaur ere gordetzen duen erretaula bikaina.
Bitxikeria
Molina de Aragóngo erdi aroko judu-kokaleku baten aztarnategi arkeologikoa, antzinako juderia eta morerien oroigarri diren indusketa ikusgaiekin. Udalerriak erdi aroko ondarearen zati handi bat gordetzen du, tartean sinagoga baten eta hiri-gunean egon zen judu-auzo historikoaren aztarnak.
Bitxikeria
Alfontso I.a Aragoikoak 1128an konkistatua, Molina jaurerri independente gisa eratu zen 1139 inguruan Manrique de Lararen pean, eta 'de Aragón' deitura hartu zuen 1366an Aragoiko Koroari leialtasuna zin egin ondoren.
Jarduera
Molina de Aragóneko Erdi Aroko Azoka ekaineko hirugarren asteburuan ospatzen da, hiri-erdigune historikoan, gaztelu oinean.
Jarduera
Molina de Aragóneko jai nagusiak, Cristo de las Victorias-en omenez, abuztuaren 30etik irailaren 5era ospatzen dira.
Jarduera
Molina de Aragóngo Karmengo jaiak (Señorío de Molina, Guadalajara) uztailaren 16an ospatzen dira Karmengo Ama Birjinaren omenez, eta Eskualdeko Turismo Intereseko izendapena dute (turismo-intereseko adierazpen erregional bat).
Mugarri historikoa
Erdi Aroaz geroztik, Molinako jaurerria 1139 inguruan eratu ondoren, bere lurraldea lau sesmatan antolatu zen —Campokoa, Sabinarrekoa, Pedregalekoa eta Sierrakoa— Comunidad del Real Señorío y su Tierra delakoan bilduta. Erakundeak mendi eta larre komunalak administratzen zituen eta bere herrietako alkateekin existitzen jarraitzen du.
Mugarri historikoa
Blanca Alfonso de Molina hil zenean, 1293an, seinorioa testamentuz koroa gaztelarrari lotuta geratu zen. 1321ean titulua errege-ondarearen parte izatera pasatu zen behin betiko, nahiz eta bere forua eta administrazio propioa gordez.
Mugarri historikoa
Lurraldeak bere Erdi Aroko forua eta baldintza juridiko bereizia mantendu zituen 1813ra arte, orduan desegin eta Guadalajarako probintzian sartu baitzuten. Gaztela-Mantxako Autonomia Estatutuak oraindik lurralde historiko berezi gisa aipatzen du.
Gastronomia
Ahuntza eta ardia dira sukaldaritza molinesaren oinarria, eta neguan antxume-kalderetak inguruko artadietan eta erkameztietan biltzen den boilur beltzaren usaina hartzen du. Poliki gisatzen da, tipularekin, piperrarekin eta ardoarekin.
Gastronomia
Gozogintza molinesa patas de vaca deiturikoengatik ezagutzen da, ore gozoko opil batzuk, huevos de dulce delakoengatik eta esne frijituagatik. Jaietako eta txerri-hilketako postreak dira, egur-labeari lotuak, villako okindegiek enkarguz egiten jarraitzen dituztenak.