Herria
Frantziarekin muga egiten duen udalerria, Bidasoa ibaiak bereizia, Bidasoa Beherea eskualdean. 63.835 biztanlerekin (INE, 2025) Gipuzkoako biztanle gehien duen bigarren udalerria da. 20 m-ko altitudea eta 42,40 km²-ko azalera. 1992an bere hiriguneko aztarna arkeologiko erromatar garrantzitsuak aurkitu ziren, Irunek antzinako Oiasso hiriaren kokalekua duela baieztatzen dutela dirudienak.
Mugarri historikoa
1659an Faisai Uhartean, Bidasoan, Espainia eta Frantzia arteko Pirinioetako Bakea sinatu zen. Uhartea gaur egun Espainia-Frantzia kondominioa da, munduko kondominiorik txikiena dela jotzen dena.
Monumentua
1508 eta 1606 artean eraikitako eliza, elementu gotiko eta errenazentistak uztartzen dituena. Bien de Interés Cultural izendatua, monumentu historiko-artistiko nazional kategorian, Espainiako ondare-babes maila gorena.
Monumentua
XIV. mendeko baseliza, Bien de Interés Cultural izendatua, Oiasso aztarnategi erromatarretik gertu.
Monumentua
1763an inauguratutako estilo barrokoko udaletxea.
Mugarri historikoa
1522ko San Martzial guduan Irunek Frantziako tropen aurka lortutako garaipena gogoratzen duen desfile zibil-militarra, urtero ekainaren 30ean ospatzen dena. Interes turistiko nazionaleko jaia izendatua dago.
Natura
Bidasoa itsasadarraren paduretan berreskuratutako 24 hektareako hezegunea, migrazioko hegazti espezie ugariren babesleku.
Monumentua
Sebastián de Urdanibiak 1612an eraikitako jauregi errenazentista, antzinako etxe-dorre baten orubearen gainean, harlanduzko fatxadarekin eta bi armarrirekin, horietako batek 1476ko Aranzateko dorrearen sutea gogorarazten duen dorre bat sutan duela. Monumento Histórico-Artístico izendatua (garai hartako Espainiako ondare-babes figura), ondoko burdinolarekin eta errotarekin batera Multzo Monumental bat osatzen du 2000. urtetik. Gaur egun Euskal Filmategiaren funtsak zaintzen ditu.
Monumentua
1564an San Juan plazan altxatutako harrizko zutabea, Iruneko nortasun propioaren sinboloa; hiribildua frantses inbasioen aurrean defendatzearen oroigarri dela uste da. Monumento Histórico-Artístico izendatu zuten 1964ko otsailean, Espainiako ondare-babes figura.
Mugarri historikoa
1813ko abuztuaren 31n, Iruneko gaineko San Marcial mendietan, Manuel Freire jeneralaren aginduko Espainiako Laugarren Armadak, indar anglo-portugesen laguntzarekin, Soult mariskalaren tropa napoleonikoak atzera bota zituen, aliatuek San Sebastián setiatzen zuten bitartean. Garaipenak amaiera eman zien plaza sokorritzeko frantses saiakerei, eta eskualdean Independentzia Gerraren amaieraren hasiera markatu zuen. Hau 1522ko erasoaren pasarte desberdina da, hura da San Marcialen Alardeak gogoratzen duena.
Mugarri historikoa
Gaur egungo Irunaren azpian Oiasso hedatzen zen, baskoien portua Bidasoaren desenbokaduran, Hispania eta Akitania arteko muga, K.o. 70 eta 200 urte artean jarduera bizia izan zuena. Indusketek argitara atera dituzte portua eta bere biltegiak, termak, nekropoli bat eta inguruko meatze-ustiategiak. 2006an inauguratutako Oiasso Museo Erromatarrak aurkikuntzak biltzen ditu.
Mugarri historikoa
Garai erromatarrean jadanik ustiatutako meatze-eremua, burdina erauzteko, eta XIX. mendearen amaieratik XX.aren erdialdera arte jarduerarik handiena izan zuena, 40ko hamarkadan erabat abandonatu zuten arte. Euskal Herri osoko mineral-kaltzinazio labe gehien gordetzen dituena. Oiasso Museotik Aiako Harria parke naturalerantz abiatzen den meatze-trenean bisita daiteke.
Natura
1995etik babestutako gune naturala, 6.806 hektareakoa, Urumea eta Bidasoa ibaien artean, Irun, Oiartzun, Errenteria, Hernani eta Donostia-San Sebastiánek partekatua. Bere erliebe granitikoak 800 m baino gehiagoko hiru gailur osatzen ditu -Irumugarrieta, Txurrumurru eta Erroibide- eta ehun metroko jauzi bat Aiztondoko haitzartean. Gailurretatik Txingudi badia menderatzen da, Hondarribia, Irun eta Hendayarekin.
Jarduera
20 km inguruko lasterketa herrikoia, Iruneko Behobia auzoaren eta San Sebastiánen artekoa, azaro guztietan lehiatzen dena. 1919an sortua eta 70eko hamarkadatik etengabe berreskuratua, Espainiako fondoko probarik jendetsuenetako bat da, 28.000 korrikalari baino gehiagorekin azken edizioetan.
Mugarri historikoa
1476an, tropa frantsesekin izandako talka batean, soldadu talde bat Aranzateko etxe-dorrean babestu zen, gaur egun San Juan Harria plaza dagoen tokian. Jabeak, Pedro de Urdanibiak, dorreari su eman zion, ehun bat soldaduren heriotza eraginez eta garaipen gipuzkoarra zigilatuz. Pasartea geroagoko Palacio de Urdanibiaren armarrian jaso zen, sutan dagoen dorre bat erakusten duena.
Gastronomia
Irunen, Hondarribian eta Errenterian bezala, tradizioa da amabitxiek beren bitxikoei opil edo bizkotxo bat oparitzea apirilaren 25ean, San Markos egunean, arrautza gogorrez apainduta.
Mugarri historikoa
Irunek "unibertsitate" izaeratik "hiribildu" izaerara igaro zen XVIII. mendean, eta ez zuen ofizialki "hiri" titulua jaso 1913ko abuztuaren 15era arte. Bere historian zehar "Oso Noble eta Leial", "Oso Ongile eta Eskuzabal" (Fernando VII.a, 1818), "Heroikoa" (Alfontso XII.a, 1875) eta "Oso Humanitarioa" (Alfontso XIII.a, 1913) ohorezko tituluak ere bildu zituen, bere armarrian "Vigilantiae custos" leloaren azpian jasoak.
Mugarri historikoa
1864ko apirilaren 21ean publikoari zabaldu zioten Espainia eta Frantzia arteko lehen trenbide-linea nazioartekoa, Irun eta Hendaiako geltokiak lotuz, Bidasoa gainditzeko eraikitako zubi baten gainean, zabalera iberiarreko zati batekin eta zabalera nazioarteko beste batekin. Trenbidea urtebete lehenago iritsi zen Irunera, 1863an, Compañía de los Caminos de Hierro del Norte de Españaren eskutik.