Herria
Arabako eta Euskadiko hiriburua, eta Vitoria-Gasteizko Kuadrillako herri bakarra. 260.699 biztanlerekin (INE, 2025) Euskadiko herririk jendetsuena da. Hiri-gunea 539 m-ko altitudean dago, 495 eta 1.029 m arteko lurralde batean. 1025ean jada aipatzen da San Millángo Rejan; Sancho VI.a Jakintsuna nafar erregeak biztanle-forua eman zion 1181ean, Nueva Victoria izenarekin, Gasteiz herrixkaren gainean, eta Joan II.ak hiri titulua eman zion 1431ko azaroaren 20an.
Monumentua
Katedral gotikoa, eraikuntza XIII. mendean hasi eta XVI.era arte luzatu zena. 1931ko ekainaren 3an monumento histórico-artístico izendapena jaso zuen (1931-1985 arteko babes-figura espainiarra; gaur egun Kultur Intereseko Ondasun, 16/1985 Legearen aplikazioz) eta 2015etik "Santiagoko Bideak: Bide Frantsesa eta Espainiako Iparraldeko Bideak" UNESCOren Gizadiaren Ondare izendapenaren parte da. Bere zaharberritze-prozesua publikoari zabaldu zitzaion pasarela altxatuen bidez, "Abierto por obras" proiektuan, gero beste erakunde batzuek imitatutako eredua.
Monumentua
XIX. mende amaieran eraikitako katedral neogotikoa, "katedral berria" izenez ezaguna, Santa Mariakoarekin bereizteko.
Monumentua
Erdi Aroko almendrak XII. eta XIII. mendeetako kale zirkularren trazatua gordetzen du katedralaren muinoaren inguruan, horien artean Correría, Zapatería eta Herrería, populatu zituzten ofizioei izena ematen dietenak.
Monumentua
Espainia Plaza, arkupeduna eta neoklasikoa, udaletxea hartzen du, 1783 eta 1791 artean eraikia. Ondoan, Virgen Blanca Plazak 1813ko Vitoriako guduaren monumentua gordetzen du.
Natura
Hiria inguratzen duen hiri-inguruko parkeen gerrikoa, 10 milioi m² baino gehiagoko zona berdeekin, biztanleko 42 m² inguru. Hiria 2012an Europako Hiriburu Berde izendatzera eraman zuten merituetako bat izan zen.
Jarduera
Abuztuaren 4an, 18:00etan, chupinazoarekin eta Celedónen jaitsierarekin hasten diren jai patronalak, San Migel dorretik plazako balkoi batera, non pertsonaia Celedón gizaki batek ordezkatzen duen, publikoaren artean plaza zeharkatuz. Abuztuaren 9tik 10erako gauean amaitzen dira, Celedónek berriro dorrera igotzen denean, kandela-prozesioko agurrean.
Mugarri historikoa
1181eko irailean Sancho VI.a Jakintsuna errege nafarrak biztanle-forua eman zion Gasteiz herrixkari, XI. mendetik jada harresitua, Nova Victoria izenarekin berrsortuz; denborarekin tokiko ahoskerak, nagusiki euskaldunak, 'c' galdu zuen eta izena Vitoria bihurtu zen.
Monumentua
Eliza gotikoa, non hiriko patroia gurtzen den eta Euskal Herriko XVI. mendeko erretaularik onena dela jotzen dena gordetzen duen; bere fatxadako horma-zulo batean gordetzen da hiribilduko prokuradore nagusiek beren kargua zin egiten zuten machetea.
Monumentua
XIII. mende amaieran eta XIV. hasieran erdiaroko harresiaren ondoan eraikia, eliza-gotorleku gisa funtzionatu zuen, alde zaharraren sistema defentsiboan integratua.
Monumentua
Gasteizko lehen gunearen antzinako gaztelu-kokalekuaren gainean altxatua, bere dorre gotikoak hiriaren profil historikoaren parte dira.
Bitxikeria
San Migel, San Vicente eta San Pedro elizen dorre gotikoek, Santa Maria Katedralarenarekin batera, 'lau dorreak' izenez ezagutzen den silueta marrazten dute, Vitoria-Gasteizko profilaren irudi historiko ezagunena.
Monumentua
Erdiaroko alde zaharraren gainean kokatutako jauregi errenazentista, gaur egun kultur ekitaldien eta Kultura eta Hezkuntza udal-sailen egoitza.
Monumentua
Fernán López de Escoriazak eta bere emazte Victoria Pérez de Anda e Ibáñez de Esquivelek eraikitako hiri-jauregi errenazentista, Villa Suso kalearen gainean, alde historikoaren barruan.
Monumentua
1942tik Agustín Zulueta jauregian ezarria, XVIII.etik XX.era bitarteko arte espainiarra biltzen du, 1850etik 1950era bitarteko euskal artea bereziki azpimarratuz eta Fernando de Amárica pintoreari eskainitako hainbat gela.
Monumentua
1525eko Bendaña jauregiak, bat egin zutenetik, BIBAT multzoa hartzen du ('bi bat' euskaraz), Arabako Arkeologia Museoa eta Fournier Karta Museoa biltzen dituena, Heraclio Fournierrek bildutako karta-bilduma, 1868an hiriko karta-fabrika sortu zuena, munduko motako garrantzitsuenetako bat.
Monumentua
XV. mende hasierako dorretxe defentsiboa, Vitoriako antzinako harresiaren gordetutakoetako bat; 1986tik Arabako Zientzia Naturalen Museoa hartzen du.
Monumentua
XV. mendeko eraikina, Juan Sánchez de Bilbao judu bihurtuak aurretiko dorretxe baten inguruan eraikia; bere izena fatxadan zizelkatutako kordoi frantziskotarretik hartzen du eta gaur egun Fundación Vitalen egoitza da.
Monumentua
XV. mendeko antzinako posta-etxea, Arabatik pasatzen ziren merkatariak ostatatzen zirena, elementu errenazentista, gotiko eta mudejarrekin; XX. mende erdialdean birgaitua, hiriko historia gehien duen jatetxea da.
Mugarri historikoa
Bere izena hiriko prokuradore nagusiak herriaren aurrean machete baten gainean egiten zuen zinari zor dio, udal-pribilegioak defendatzeko konpromisoa hartuz, betetzen ez bazituen burua galtzeko zigor pean; ospakizun hori azken aldiz 1841eko urtarrilaren 1ean egin zen.
Natura
Estilo neoklasikoko eta eragin frantsesko lorategia, 1820 eta 1855 artean Ángel Chávez, Juan de Velasco, Ramón Ortiz de Velasco eta Manuel Arana arkitektoek eraikia; parkeko berrogei espezie nabarmenenekin ibilbide botaniko bat gordetzen du.
Mugarri historikoa
1813ko ekainaren 21ean José Bonaparte eskoltatzen zuten tropa frantsesak Vitoriaren ondoan garaitu zituen Arthur Wellesleyren, Wellingtongo etorkizuneko dukearen, aginduetako armada aliatu hispano-anglo-portugesak; garaipenak Espainiatik tropa napoleonikoen behin betiko erretirada ekarri zuen, Katalunia izan ezik.
Natura
Hiriaren ekialdeko eremu hezea, Gerriko Berdearen barruan, Betoño, Arkaute, Larregana eta Duranzarra aintziratxoek osatua; iraganean nekazaritzarako drainatua, 1994an hasitako berreskurapen hidrologiko-proiektu baten xede izan zen, bere aberastasun naturala itzuli ziona. 2002an Ramsar Hitzarmenaren nazioarteko garrantziko hezeguneen zerrendan sartu zuten.
Bitxikeria
Europako Batzordeak Vitoria-Gasteizi 2012ko Europako Hiriburu Berde titulua eman zion, bere garapen jasangarria eta hiri-espazio berdeen zabalera aitortuz, Gerriko Berdea barne.
Bitxikeria
Txapela, kapa eta aterkia dituen trapuzko panpina, Virgen Blancako jaiak hasteko San Migel dorretik 'jaisten' dena, 1957an lagun-talde batek asmatu zuen, Zalduondoko Juan Celedonio de Anzolaren figuran inspiratuta. 2012an, Europako Hiriburu Berdearen urtean, Celedónen aterkiak salbuespenez bere zerrenda zuri tradizionala berde batekin aldatu zuen.
Monumentua
Euskal Herriko Arte Garaikideko Museoa, bere erakusketa-azaleraren zati handi bat lurpean duena; bere bilduma euskal eta espainiar arte garaikidearen erreferentzia da 50eko hamarkadatik gaur egunera, Eduardo Chillida, Jorge Oteiza eta Richard Serraren kanpoko lanekin.
Bitxikeria
Hiriak Maeztu anai-arreba hiruren jaiotza ikusi zuen: Gustavo de Maeztu pintorea (1887), Ramiro de Maeztu entseigilea, 98ko Belaunaldiko figura Gerra Zibilaren hasieran 1936an fusilatua, eta María de Maeztu pedagogoa, Madrilgo Andereen Egoitzaren bultzatzailea.
Monumentua
Vitoria-Gasteizko dorre erdiaroko, Calleja eta Ayala leinuen arteko banderizko borroken lekuko XIV eta XV. mendeetan.
Monumentua
Montehermoso jauregia egoitza gisa erabili zuen José Bonapartek okupazio frantsesean zehar. Ondoko Etxezarra etxeak Napoleon Bonaparte hartu zuen 1808ko azaroaren 5etik 9ra.
Monumentua
Vitoria-Gasteizko bi antzinako komentu; Santa Clarakoak bigarren hezkuntzako institutu bat hartu zuen eta gaur egun Eusko Legebiltzarraren egoitza da.
Monumentua
Armak eta historia militarra ardatz dituen Vitoria-Gasteizko museoa, hiriko museo-espazio nagusien artean, Arte Ederren Museoarekin eta BIBATekin batera.
Monumentua
Estilo euskal berriko jauregia, 1918 eta 1920 artean Alfredo Baeschlin arkitekto suitzarrak eraikia Serafín Ajuria Urigoitia industrialarentzat. Hezkuntza-zentro eta museo gisa aritu ondoren, Eusko Jaurlaritzak 1980an erosi zuen, eta ordutik lehendakariaren egoitza ofiziala da, hektarea bat baino gehiagoko lorategi botanikoarekin.
Mugarri historikoa
Vitoria-Gasteizko Ajuria Enea jauregian sinatu zen Ajuria Eneako Ituna izenekoa, indarkeriaren aurrean euskal indar demokratiko nagusien arteko erreferentziazko akordio politikoa.
Natura
Olarizu parkean integratutako lorategi botanikoa, Vitoria-Gasteizko Eraztun Berdearen barruan, hamar milioi metro koadro baino gehiagoko parke eta eremu berde dituen hiriaren multzoan.
Natura
Vitoria-Gasteizko Eraztun Berdeko baso-eremua, basurdeak, katagorriak, harrapariak eta hogeita hamar bat txori txikiren espezie hartzen dituena, hala nola txoloma eta txantxangorria.
Natura
Vitoria-Gasteizko Eraztun Berdeko babesleku ekologikoa, erbinudeak, erbiak, azeriak eta ur-hegaztiak babesten dituena.
Bitxikeria
Salburuko hezeguneek, Euskal Herrian ur-hegaztien ugalketarako klabe garrantzitsuenetako bat (ia 200 espezie), Europako bisoiaren populazio bat ere hartzen dute, mehatxatutako espeziea, eta 1990eko hamarkadaren amaieran birsartutako oreinak.
Mugarri historikoa
Gasteiz toponimoa lehen aldiz San Millángo Rejan dokumentatuta agertzen da, San Millán de la Cogolla monasterioko dokumentu batean.
Mugarri historikoa
Nafarroako Antso VI.ak 1181ean Nova Victoria sortu ondoren, hiribilduak Nafarroako menpetik Gaztelakora pasa zen zortzi hilabeteko setio baten ostean.
Mugarri historikoa
Gaztelako Joan II.a erregeak Vitoriari hiri titulua eman zion.
Mugarri historikoa
Lehen Karlista Gerran, Vitoriaren aurkako setio saiakera bat hiriko Miliza Hiritarrak errefusatu zuen.
Bitxikeria
Beethovenek 'Wellingtons Sieg' edo 'Wellingtonen Garaipena' (op. 91) obra orkestrala konposatu zuen 1813ko Vitoriako Guduaren berri jakin zuenean, gatazkaren nazioarteko oihartzuna sendotuz.
Bitxikeria
Santa Maria Katedralaren zaharberritzeak berak turismo-erakargarri bihurtu zuen 'Obretan Zabalik' ('Abierto por Obras') metodoari esker, aldamioen artean altxatutako pasarelak bisitatzeko aukera ematen zuena eta bost urtean 350.000 bisita baino gehiago jaso zituena, Europa Nostra Saria 2002an eta Ondare Arkeologikoaren Europako Saria 2019an. Ken Follett idazleak katedraleko atarian aurkeztu zuen bere 'Mundu bat amaierarik gabe' eleberria 2008ko urtarrilaren 9an, tenpluak 'Lurraren zutabeak' idazteko eman zion inspirazioaren aitorpen gisa.
Jarduera
Jazzteiz kolektiboak sortutako jazz jaialdia, bi eguneko formatuarekin hasi zena eta Oscar Peterson edo Muddy Waters bezalako izarrak programatzera iritsi dena. Espainiako jazz jaialdi erreferentzialenetako bat da, eta 1988an sortutako jazz jaialdien Europako erakundean herrialdea ordezkatu zuen.
Monumentua
XI. mendeko santutegi erromanikoa, Argandoñan kokatua, Vitoria-Gasteiztik 8 km ingurura, Arabako lautadaren gaineko ikuspegia duen muino baten gainean. Oinplano soila du hiru absidez koroatua, kapitel historiatuak eta 'Puerta Speciosa' apaindua. 1138an Nájerako monje kluniatarren esku pasa zen, 1431n Fernán Pérez de Ayalari saldu zioten eta 1542an Vitoriako Santiago Ospitaleari eman zioten; 1923tik monje benediktarrek zaintzen dute, urte hartako maiatzaren 6an irudia kanonikoki koroatu zutenek. Nuestra Señora de Estíbaliz Arabako patroia da.