Herria
Xàtiva La Costera eskualdeko hiriburua eta udalerririk handiena da, Valentziako probintziaren hegoaldean, 31.000 biztanle inguru dituena. Antzinako Valentziako Erresumako hirietako garrantzitsuenetako bat izan zen, Valentziaren eta Oriolaren arerioa, eta Borja aita santuen jaiolekua. 1707an tropa borboitarrek erre zuten, Ondorengotza Gerran austriazaleak babestearren hartutako mendekuz, eta Felipe V.ak San Felipe izena ezarri zion; izen valentziarra 1980an dekretu bidez berrezarri zen. Bere erromatar aurreko izena, Saiti iberiarrentzat, latinez Saetabis bihurtu zen eta arabieraz Xàtiva. Albaida eta Cáñoles ibaien arroen artean kokatzen da, Montesako pasabidean, Santa Anna mendilerroa iparraldean duela. Gaztelu ikusgarri bat eta ondare artistiko aberatsa kontserbatzen ditu.
Monumentua
Xàtivako gaztelua Castell Menor eta Castell Major artean banatutako gotorleku bat da, Vernissa mendilerroaren gailurra koroatzen duena, hiriaren eta La Costera eskualdearen ikuspegiekin. Jatorri ibero eta erromatarrekoa, arabiarrek gaur egungo trazaraino zabaldu zuten bere gunea, eta Jaime I.aren konkistaren ondoren Aragoiko Koroaren Estatu-kartzela izan zen, non infante, konde eta beste noble batzuk itxita egon ziren; Koroaren gotorleku hoberenetako bat izatera iritsi zen. Estilo gotiko valentziarrean eraikia, kalte larriak jasan zituen 1707ko Ondorengotza Gerran eta 1748ko lurrikaran. Bien de Interés Cultural (Espainiako ondare-babes maila gorena) izendatua 1931n, gaur egun Xàtivako Udalak kudeatzen du.
Monumentua
La Seu izenez ere ezaguna, XVI. mendean eraikia antzinako meskita baten orubearen gainean, 1931tik monumentu nazionala eta 1973tik basilika txikia.
Natura
Cova Negrako udal natur gunea Xàtivako lurraldean kokatua dago, Albaida ibaiak Serra Grossa zeharkatzean sortutako haran estu batean, Estret de les Aigües-en irteeran. 57,18 hektarearekin, Generalitat Valenciana-k udal natur gune izendatu zuen 2006an. Bere harkaitz-hormetan, kolore beltzaranekoak, Erdi Paleolitoko aztarnategi bat irekitzen da, non Homo neandertalensis-en hondakinak agertu diren, 1933an G. Viñes apaizak aurkitua. Inguruak erriberako landaredia -kanaberadiak, ihi-sailak, makal eta zumarrak ibaiaren ondoan- eta mendikoa kontrastatzen ditu, honek koskoilla eta lentiskoa nagusi dituela, eta arrano-bularzuri eta ull de perdiu bezalako espezieak babesten ditu, biak desagertzeko arriskuan. Ibaiaren ondoko bidezidor batek arroila zeharkatzen du.
Bitxikeria
Xàtivako Fallak 1865era arte iristen dira, Trinidad plazan lehen fallamonumentua landatu zenean, antxoa arrantzari eskainia; 150 urte baino gehiagoko historiarekin, Valentziaren ondoren jai hau dokumentatuta duen lehen hiria da. Jatorriz San Antonio Abaden egunean ospatzen ziren eta ez, gaur bezala, San Joseren egunean; Gerra Zibilak ospakizunak eten zituen, 1941etik berreskuratuak. Martxoaren 15etik 19ra ospatzen dira San Joseren ohoretan, plantà eta cremà ekitaldi nagusi gisa, eskaintza eta sariak banatzeaz gain. 2025ean 38 falla landatu ziren, bi 19 batzordeetako bakoitzeko, 5.000 faller baino gehiagoko kolektiboarekin. 2015etik Bien de Interés Cultural Inmaterial dira (Espainiako ondare-babes maila gorena ondare immaterialean), eta UNESCOk Gizateriaren Ondare Immaterial izendatu zituen 2016an.
Jarduera
Xàtivak San Félix du zaindaritzat eta Virgen de la Seo zainditzat; bere urteroko ospakizun handia Abuztuko Azoka da, 15etik 20ra, Turismo Intereseko Jai Nazional izendatua.
Monumentua
Xàtivako ale-biltegi zaharra, 1530 eta 1548 artean eraikitako eraikin gotiko valentziarra, gaur egun Hiriaren Museoaren egoitza, Cova Negrako aztarna arkeologikoekin.
Bitxikeria
Tradizioak dio erromatarrek presoak lehoiei botatzen zizkietela Xàtivako Cova Negran, baina benetan kobazulo horrek beste aurkikuntza guztiz desberdin bati zor dio bere fama: Penintsulako aztarnategi neandertal garrantzitsuenetako bat da. Valentín Villaverdek 1984tik zuzendutako indusketek neandertalen hondar fosilak argitara atera dituzte, haurren gorpuzkiak barne, zeinen hezurrak osorik kontservatu diren, hilobiratze-praktika nahitaezkoak adieraziz. Kultura musteriarreko tresna litikoak ere aurkitu dira. Azterketa estratigrafikoek okupazioa duela 117.000 urte inguru, tarteko glaziazio-aldi batean, eta duela 50.000 urte inguru kokatzen dute, Würm glaziazioarekin eta neandertalen ia desagerpenarekin bat etorriz.
Jarduera
Fira d'Agost, edo Xàtivako Fira, 1250. urteaz geroztik hiri valentziar honetan ospatzen den azoka da, Jaime I.ak haren ospakizunerako pribilegioa eman zuenetik. Hasieran abelburu-azoka zen eta udaberrian ospatzen zen; gaur egun abuztuaren 15etik (Andra Mariaren Jasokundea) 20ra bitartean izaten da, eta eskaintza kulturala atrakzio eta merkataritzarekin uztartzen du. Abelburuen jaia tiro eta arrastatze-lehiaketa batera murriztu da, hirurogeita hamarreko hamarkadatik ospatzen dena, eta tradizioen artean nabarmentzen dira albaden kantua, azokako gosaria (sardina, piperminarekin eta arrautza frijituarekin egina) eta Abiadura Trofeoa, Espainiako hiri-motoziklismoko lasterketarik zaharrena, 1951tik jokatzen dena azokaren lehen egunarekin bat eginda.
Monumentua
Xàtivako eliza, 1535 ingurukoa, gurutze latindarraren oinplanokoa, alboko kaperekin eta kanoi-gangekin, eta Buixcarróko marmolezko eskailera batekin. 1707an berreraiki zen, Felipe V.ak Ondorengotza Gerran aginduta hiria suntsitu ondoren.
Monumentua
Xàtivako museoa, José de Riberaren, Francisco de Goyaren eta Santiago Rusiñolen obrekin; horien artean, Felipe V.aren erretratu ospetsua, buruz behera zintzilikatua, 1707an hiria suntsitu izanaren protestan.
Bitxikeria
Kalisto III.a aita santuak urrezko kaliz gotiko bat oparitu zion Xàtivako Kolegiatari; gaur egun bere museoan dago ikusgai, Borja familiaren eta aita santutzaren arteko loturaren lekuko.
Jarduera
XIV. mendetik dokumentatutako Xàtivako tradizioa, non kaleak landare aromatikoz estaltzen dituzten Corpus Christiko prozesiorako.
Mugarri historikoa
Karlos artxidukeari emandako laguntzagatik, Xàtiva 1707an eraso zuten Asfelden zalduneko tropek eta Felipe V.aren aginduz erre zuten; hark San Felipe izena jarri zion hiriari. Zigor hartatik dator biztanleak izendatzeko oraindik erabiltzen den socarrats ezizena.
Mugarri historikoa
Xàtivako Almudinean, udal-museoaren egoitzan, Felipe V.aren erretratu bat dago buruz behera zintzilik. Hiriak horrela mantentzen du, nahita, 1707ko sutearen eta monarkak Ondorengotza Gerraren ondoren ezarri zion izen-aldaketaren memoria.
Mugarri historikoa
Xàtiva islamiarra izan zen mendebaldeko Europan paperaren fabrikazioa dokumentatuta dagoen lehen lekua. Hiriko errotek, geografo arabiarrek 1154tik aipatuek, Ekialdetik iritsitako teknika bat zabaldu zuten, hemendik kontinente osoan hedatu zena.
Mugarri historikoa
Rodrigo de Borja Xàtivan jaio zen 1431n eta aitasantutzara iritsi zen 1492an Alexandro VI.a izenarekin. Bere osaba Kalisto III.arekin batera Borjatarrak Europako familia eragingarrienetako bat bihurtu zituen, eta hiriak haren dorrea eta haren memoria gordetzen ditu.
Mugarri historikoa
José de Ribera margolaria Xàtivan bataiatu zuten 1591ko otsailean. Italian formatua, ia bere ibilbide osoa Napolin garatu zuen eta Europako tenebrismoaren figura nagusia izan zen. Bere jaioterriak haren memoria gordetzen du udal-museoan eta kale-izendegian.
Gastronomia
Garizumako eta Aste Santuko jatorri andalusiarreko gozokia. Kuia edo boniato erreekin, azukrearekin, arbendolarekin, kanelarekin eta limoiarekin egiten da, eta buztinezko kazolan aurkezten da arbendolez eta pinaziz koroatuta. Xàtiva da haren elaborazio-gune nagusia.
Gastronomia
Baratxuri hezea burua osatu aurretik biltzen da, batez ere otsailaren eta martxoaren artean, eskualdeko ureztalurretan. Valentziako Erkidegoko kalitate-marka du eta tokiko sukaldaritzako tortillen, arrozen eta gisatuen oinarria da.