Herria
Morella Els Ports eskualdeko hiriburua da, Castellongo probintziaren iparraldean, 985 metroko altitudera altxatzen den harkaitzezko muino baten gaineko hiribildu harresitu erdiaroarra. 2.501 biztanle ditu eta, 2013ko urtarriletik, Espainiako herririk politenen sarearen parte da. Bere lurraldeak, malkartsua eta mendialdekoa, 1.286 metroko gailurrera iristen da Alt de la Neveran, eta Moll eta Llivis ibar emankorrak biltzen ditu, eskualdeko nekazaritza-azalerarik handienetako bat. Klima mendi garaiko mediterraneoa da, negu hotzekin eta izotz maiztasun handikoekin, eta urtean hamabost elur-egun inguruko batez bestekoarekin.
Monumentua
Morellako gazteluak hiria kokatzen den muinoa koroatzen du, Els Ports eskualde osoaren gaineko ikuspegiarekin, eta hainbat borroka historikoren lekuko izan da. Bere barrutian aztarna aurrehistoriko, iberiar eta erromatarrak daude, nahiz eta gotorleku oraingoak XIII. mendean duen jatorria, jatorriz islamikoa, Berrekonkistaren ondorengo erreforma kristauekin. Hiru mailatan antolatzen da: sarrera eta Gobernadorearen Jauregia behean, artilleria-bateriak erdi altueran, eta goian gaztelu-barrutia, dorre erdibiribilekin eta aljibe erromatar batekin. 1813an Elío jeneralaren tropek dorrea bonbardatu zuten guarnizio frantziarra errenditu arte, eta gerra karlisten garaian berriro kalteak jasan zituen. 1931n monumentu historiko-artistiko izendatua, gaur egun San Francisco komentuaren klaustrotik sartzen da.
Monumentua
Morellako harresia herria inguratzen duen barruti harresitua da, Els Ports eskualdean, 2.500 metro inguruko perimetroarekin, 10 eta 15 metro arteko batez besteko altuerarekin eta bi metro inguruko lodierarekin; oso egoera onean kontserbatzen da eta osorik zeharkatzen duen erronda-pasabidea du. Aurreko harresi musulman baten gainean altxatua dago, XI. mendekoa, eta gaur egungo lanak 1324 eta 1330 artean hasi ziren, Aparisi Joan obra-maisuaren zuzendaritzapean, ondoren XVII. eta XVIII. mendeetan erreformak izan zituela. Barrutiak hamabost dorre ditu, besteak beste Públic, Nevera edo San Migel dorreak, eta zazpi ate, San Migel, Forcall edo San Mateokoak bezalakoak.
Monumentua
Santa María la Mayor basilika artzipreste-eliza, Morellako Benedicto XV.a plazan, 1265 eta 1343 artean eraiki zen, XIII. eta XIV. mendeetan jadanik, valentziar estilo gotikoan, nahiz eta 1593 arte guztiz amaitu gabe egon, Tortosako apezpikuak, morellar Gaspar Punterrek, kontsakratu zuenean; Lozoyako markesak Valentziako eskualdeko eliza gotikorik ederrentzat jo zuen. Hiru nabeko planta du, absidearekin eta koro jaso batekin, kokapen ez-arruntekoa aurreko azken tartean, kiribil-eskailera batetik igotzen dena. XIV. mendeko jatorrizko beirateak dituzten hiru errosoi kontserbatzen ditu, Francisco Turullen organoa, Valentziako Erkidegoko garrantzitsuena, eta XVII. mendeko erretaula txurrigereskoa, Asuntzioaren eta Berrekonkistaren ondoren Morellan ospatutako lehen mezaren pinturekin.
Monumentua
Valentziar estilo gotikoko azpiegitura hidraulikoa, Santa Llúciako Urtegia edo Séquia Reial izenez ere ezaguna, XIII. eta XIV. mendeen artean eraikia, Vinatxoseko iturriko ura Morellaraino eramateko. 1273an Jaime I.ak iturburua hiriari eman zion, eta 1315ean Jaime II.ak Morellako Consell-ari baimena eman zion urtegia eraikitzeko, 1318an hasi ziren lanak; gaur egun dagoen arkuen segida 1338an altxatu zen eta 1359an ura Pla del Sol-era iritsi zen, gaur egun Font Vella. Hainbat aldiz konpondu da, 1391n arkuen erorketaren ostean eta indargarritze-lan berriekin 1421ean, 1739an eta 1845ean; XX. mendearen erdialdean modernizatu zen polietilenozko hodi bat sartuz. Bien de Interés Cultural izendatu zuten (Espainiako ondare-babes maila gorena), monumentu kategoriarekin, 2006an.
Monumentua
Morellako (Els Ports, Castelló) antzinako komentu frantziskotarra, hiribilduaren barruti harresituaren barruan. Bere eraikuntza 1272an hasi zen eta eliza, valentziar estilo gotikokoa, 1390ean modu solemnean kontsakratu zen; gurutzadurarik gabeko nabe bakarra du, alboko kaperekin, arku toral zorrotz handiekin eta absidean gurutzeria-ganga sinplea. Zurezko teilatua 1387an amaitu zen. Kapitulu-aretoan XV. mendeko hormairudi bat kontserbatzen da, Heriotzaren Dantza irudikatzen duena, eta multzoak errefektorioa eta klaustroa ere biltzen ditu. Eliza estilo neoklasikoz estali zuten 1800ean, nahiz eta gaur egun berriro jatorrizko estilo gotikoa antzeman daitekeen.
Bitxikeria
Morellak sei urtean behin ospatzen duen jaia da, abuztuaren bigarren hamabostaldian, Vallivanako Ama Birjinaren omenez. Bere jatorria XVII. mendekoa da: 1648-1650eko eta 1672ko izurrite-epidemien ondoren, herriko nagusi talde batek Vallivanako ermitarainoko erromesaldi bat antolatu zuen, eta urte hartako abenduaren 31n irudia Morellan zehar paseatu zuten; tradizioaren arabera, gaixoek osasuna berreskuratu zuten eta izurritea baretu egin zen. Eskerronez, Morellako Kontseiluak 1673an erabaki zuen sei urtean behin betiko eskerroneko bederatzi-egunekoa ospatzea, ordutik ia eten gabe mantendu den ohitura, 53 edizio ospatuta. Sexenni bakoitzaren aurreko urtean «l'Anunci» ospatzen da, jaiaren hurbiltasuna morellarrei gogorarazten diena ninotekin, aldarrikapenarekin eta arrosarioarekin.
Jarduera
Morellak San Julián, bere zaindaria, ospatzen du urtarrilaren 7an, eta San Antonio urtarrilaren 17aren ondorengo asteburuan. Bere festarik berezienak Sexenni da, Virgen de Vallivana ohorez, sei urtean behin bakarrik abuztuan ospatzen dena, gremio-dantzekin; Turismo Intereseko Jai Nazional eta Ondare Ukiezin izendatua dago.
Monumentua
Morellako museoa, Els Ports eskualdearen inguruan aurkitutako dinosauroen hondar fosilekin, bereziki Iguanodonarenekin.
Bitxikeria
Els Ports eskualdea Jurasiko goiaren eta Kretazeo behearen artean eratu zen, duela 146 eta 98 milioi urte bitartean, itsas faunaren eta alga karetsuen hondar ugari utziz.
Mugarri historikoa
1232an Blasco de Alagónen gizon talde batek gauez eskalatu zuen harkaitza eta alkaide musulmana harrapatu zuen ustekabean: Valentziako Erresuma izango zenean irabazitako lehen plaza garrantzitsua izan zen, eta Jaime I.ak azkenean Koroarentzat erreklamatu zuen bere balio estrategikoagatik.
Mugarri historikoa
Fernando I.a Aragoikoa, Benedikto XIII.a aita santua eta Vicent Ferrer fraidea 1414an berrogeita hamar egun inguru bildu ziren San Frantziskoren komentuan Mendebaldeko Zismari amaiera emateko; Luna Aita Santuak uko egiteari ezetz esan zion eta Peñíscolan isolatuta amaitu zuen.
Mugarri historikoa
Ramón Cabrerak gauez eraso zuen hartzezintzat jotzen zen gaztelua eta Morella Maestrazgo karlistaren hiriburu bihurtu zuen; pretendenteak Morellako konde izendatu zuen eta plaza ez zen erori 1840ko maiatzeko Esparteroren erasoaldira arte.
Gastronomia
Pattarrez lurrindutako ore fineko pastela, gaztanberaz eta almendraz betea, ilargi erdiaren formaz labean egina; hiribilduaren gozo enblematikoa da eta haren errezetak eskualdeko Erdi Aroko eta andalusiar gozogintzarekin lotzen du.
Gastronomia
Eskualdeko artadietan bildutako Tuber melanosporum-ak Jornades de la Trufa Morella-Els Ports eusten die, otsailean boilur freskoaren merkatuarekin eta arkumea, oiloa eta arrautzak laguntzen dituzten platerekin.