Herria
El Pinós, edo Pinoso, El Vinalopó Mitjàko udalerria da, Alicanteren mendebaldean, Murtziarekin muga eginez, 8.523 biztanlerekin (INE 2025) eta valentzieraren nagusitasun linguistikoarekin. Bere lurraldeak, 126,9 km²-koak, hego-ekialdean Cabezo de la Sal du nagusi, 893 metroko igeltsu eta gatz diapiro bat, mendeetan zehar ustiatua, eta iparraldean Salinas mendilerroarekin egiten du muga eta hegoaldean Reclot mendilerroarekin, marmolez aberatsa. Klima, Mantxakoa bezain hotz eta lehorra, eta landaredi urriak markatzen dute paisaia. Aztarnarik zaharrenak, Goi Paleolitokoak, Brontze Aroko populamendu egonkor bati eta erromanizazio bizi bati bide eman zieten, lau villa lokalizaturekin. 1296an Aragoiko Jaime II.ak eskualdea Valentziako Erresumari erantsi zion. Udalerria gaur egun bere ardoengatik eta gastronomiagatik da ospetsua.
Natura
El Pinós inguratzen duen mahasti-paisaia, El Vinalopó Mitjà eskualdean, 3.830 hektarea inguru hartzen ditu, batik bat monastrell aldaerarako erabiliak, zeinarekin gradu handiko ardo beltzak egiten diren. Mahastizaintza udalerriko jarduerarik adierazgarriena bihurtu zen jada 1880an, eta 2001ean Pinoso Alicante probintzia osoko ardo-ekoizle nagusia zen. Bertako mahats horretatik dator ere fondillón, bertako gastronomiari tradizionalki lotutako ardoa.
Natura
El Pinós udalerrian dagoen gatz-agerraldi naturala, 230 milioi urteko historia geologikoa duen paisaia berezia. Oraindik ustiapen meatzarian dagoen diapiro gaziduna da: Cabezo de Sal del Pinoso delakotik urtean 700 000 tona gatz ateratzen dira, urarekin disolbatuz; ondorioz sortzen den gatzura Torreviejako gatzagara bidaltzen da gero, non gatza lortzeko prozesua osatzen den.
Bitxikeria
El Pinós, Algueña eta La Romanarekin batera, hestebete-tradizioagatik da ospetsua, El Vinalopó Mitjà eskualdeko produktu gastronomiko bereizgarrietako bat.
Jarduera
El Pinósko jai nagusiek, abuztuaren 1etik 9ra, Virgen del Remedio ohoratzen dute, eta bere Rodriguillo auzuneak, berriz, maiatzaren 17an, San Pascual Bailón-en jaia ospatzen du bereizita.
Monumentua
El Pinósko San Pedro Apóstol eliza, 1743an hasi zen eraikitzen, XIX. mendean berritu zen eta Plaza de España delakoan altxatzen da, herriaren erdigunean. Udalerriko parrokia da eta Virgen del Remedio irudia hartzen du, El Pinósko zaindaria, zeinaren omenez abuztuaren 1etik 8ra bitartean jai nagusiak ospatzen diren.
Monumentua
Dorrea José Guardiola Picó Alacanteko arkitektoak diseinatu zuen 1887an, Francisco Rico Lucas alkatearen eskariz. Erlojuak, hiru kanpai eta lau esfera burdinazko kaiola forjatu batean dituenak, Madrilen erosi zuten 1899an 11.000 pezetatan eta eskuz funtzionatzen du 500, 200 eta 100 kiloko hiru pisurekin, egunero kordatu behar direnak. Alde zaharreko muino txiki baten gainean altxatzen da, Yecla eta Villenarako bide zaharraren ondoan.
Monumentua
Santa Catalina baseliza, El Pinósen (Vinalopó Mitjà, Alacant), muino txiki baten harkaitzean induskatua 1989an. Leku berean altxatu zen non, 1926 eta 1974 artean, udalerriko edateko ur-gordailu bat egon zen.
Natura
Monte Coto de El Pinós inguruko harrobien ingurumen-eraginaren aurka babestutako gune naturala da, pinu eta artelatz masa batez inguratua. Barnean Aula de la Naturaleza dago, Vinalopó Mitjà eskualdeko ingurune naturalari buruzko zabalkunde-jarduerak hartzen dituen ingurumen-hezkuntzarako zentroa.
Bitxikeria
El Pinós Casas de Costa herrixka gisa sortu zen, Monòverren mende, 1826an errege-hiri titulua lortu zuen arte. Herria sorrarazi zuen etxe-multzoa Monóvarrena zen eta izen hori zeraman; XVIII. mendearen hasieran 20 biztanle inguru baino ez zituen, mende bat baino gutxiagoan mila baino gehiago izatera hazi zirenak eremuko nekazaritza-kolonizazioari esker. 1826an udalerria Monóvarretik independizatu zen Real Villa agiria jaso ondoren, gaur egun urtero Día del Villazgo jaiarekin gogoratzen den gertaera.
Jarduera
El Pinósko jaia (El Vinalopó Mitjà, Alacant), Real Villa agiriaren emakida eta horren ondoriozko Monòverretiko udal-independentzia gogoratzen duena, 1826an gertatutakoa. Urtero otsailaren 12tik hurbilen dagoen igandean ospatzen da, data horrekin herriak bere banaketa eta hiri independente gisako bizitzaren hasiera gogoratzen dituelarik.
Jarduera
El Pinóseko jai nagusiak, Vinalopó Mitjà eskualdean (Alacant), Erremedioko Ama Birjinaren omenez. Abuztuaren 1etik 8ra ospatzen dira, data horietan udalerriak bere urteko jai egutegia patroiarengan zentratzen baitu.
Mugarri historikoa
Filoxera berandu iritsi zen mahasti alacantarrera, XX. mendean sartuta jada, eta mahatsondoak atera eta oin amerikarraren gainean txertatuta birlandatzera behartu zuen. Lehorreko lursail asko ez ziren birlandatu eta arbendolondora pasatu ziren, ordutik monastrellarekin paisaia partekatzen duena.
Gastronomia
Lehorreko arroza paelleran egina, untxi zatikatuarekin, mendiko barraskiloekin, tomatearekin eta erromeroarekin, arrainik gabe. Aihen-egurrarekin egiten da eta koadrillen landa-bazkaria eta herriko jai handietakoa da.