Herria
Nafarroako hiriburua, K.a. 74 inguruan Pompeyo jeneral erromatarrak fundatua aurretik zegoen herrigune baskoi baten gainean, bertatik hartzen duelarik bere izen latindarra, Pompaelo. Hiri erdiarokoa hiru burgu aurkariz banatuta hazi zen, 1423an batu zirenak Batasunaren Pribilegioaren bidez, Karlos III.a Nobleak emana. Fernando Katolikoaren tropek okupatu zuten 1512an, Nafarroaren konkistaren ondoren. Bere hirigune historikoak antzinako San Cernin, San Nicolás eta Navarrería burguen traza gordetzen du.
Monumentua
1127an sagaratutako lehen fabrika erromaniko baten gainean eraikitako katedrala; 1390eko partzialki erorketa baten ondoren berriz altxatu zen estilo gotikoan 1394 eta 1501 artean, eta XVIII. mendean (1783an aurkeztutako proiektuarekin) Ventura Rodríguez arkitektoak gaur egun plaza nagusitzen duen fatxada neoklasikoa gehitu zion. Bere klaustro gotikoa, 1280 eta 1360 artean eraikia, Europa osoko klaustro gotikorik onenetakotzat jotzen da. Europan bizirik dirauten hiru sukalde gotiko erdiarokoetako bat ere gordetzen du. Monumento histórico-artístico izendatu zuten 1931ko ekainaren 3an, garai hartako ondare-babes gorena.
Monumentua
Bost bastioiko gotorleku pentagonala, Felipe II.ak 1571n eraikitzeko agindua eta data horretatik 1645era altxatua, Giacomo Palearo 'el Fratin' eta Vespasiano Gonzagaren traza italiarraren arabera, gero Vauban motako elementuekin indartua. 280.000 m² hartzen ditu eta Europako pizkundeko gotorlekurik hobeen kontserbatuetako bat dela jotzen da. 1964an galdu zuen erabilera militarra eta 1966an hiriaren esku geratu zen, honek parke eta kultura-gune bihurtu baitzuen; 1973ko otsailaren 8an monumento histórico-artístico (1931 eta 1985 artean indarrean egon zen ondare-babeserako kategoria) izendatu zuten, izaera nazionalekoa.
Monumentua
XVI. eta XVIII. mendeen artean eraikitako defentsa-sistema, Nafarroa Gaztelako Koroan sartu ondoren, hiriak artilleriari eusteko gai ziren gotorleku beharra izan zuenean. XIX. mendearen amaieran Lehen Zabalguneak harresiaren zati bat eta Ziudadelaren bi bastioi eraitsi zituen, eta 1915ean gunearen hego-fronte osoa kendu zuten. Bizirik iraun duen multzoak monumento nacional (garai hartako ondare-babeserako kategoria ofiziala) kategoria lortu zuen 1939ko irailaren 25ean. Gaur egun oinez ia osorik ibil daiteke, Iruñerriaren gaineko ikuspegi-ibilbide gisa.
Monumentua
1180 eta 1200 artean estilo erromanikoan altxatutako tenplua, XIII. mendean gotikora birmoldatua, koroa 1297koa dela; gainera, geroagoko zabalkuntzen elementu barroko eta neogotikoak ditu. Erdi Aroko bi dorreek 55 metrora iristen dira. San Cernin burgu zaharreko parrokia da, eta hiriko zaindariari, san Saturninori (san Cernin), eskainia dago. 1995eko irailaren 10ean Bien de Interés Cultural izendatu zuten (Espainiako ondare-babes maila gorena; RI-51-0008989 kodea).
Monumentua
Iruñeko alde zaharreko jatorrizko bost parrokietako bat, 1117tik dokumentatua eta hainbat fasetan estilo gotikoan eraikia XIV. mendera arte. Hiriko burguen arteko Erdi Aroko gatazken ondorioz, eliza-gotorleku gisa jardun zuen 1423ko batasunera arte. 1769ko organo barroko bat gordetzen du, Iruñeko garrantzitsuenetako bat. Ángel Goicoechea Lizarraga arkitektoak kanpoaldea berritu zuen 1888an, atari neogotiko bat gehituz. 2006ko maiatzaren 15ean Bien de Interés Cultural izendatu zuten (Espainiako ondare-babes maila gorena; RI-51-0011563 kodea).
Monumentua
Iruñean kontserbatzen den arkitektura zibil gotikoko eraikin bakarra, Ansoleaga kalean, San Saturnino ondoan. Nafarroako Erresumako kontuen auzitegiaren egoitza izan zen, Karlos II.a erregeak 1365ean sortutako erakundea, Parisko Kontuen Ganbararen antzera. Nafarroako Karlos V.a erregeak eraikina erosi zuen 1524an erakundeari egoitza egonkorra emateko, eta han jardun zuen 1836an desagertu arte; leku berean erresumako txanpona akuñatu zen. 1868an monumento nacional (garai hartako ondare-babeserako kategoria ofiziala) izendatu zuten.
Monumentua
1840 eta 1852 artean eraikitako eraikin neoklasikoa, desamortizatutako Karmeldar Oinutsen antzinako komentu baten lurren gainean, garai hartako Nafarroako Foru Diputazioaren egoitza izateko. Gaur egun Nafarroako presidentetza eta gobernua hartzen ditu. Barnean nabarmentzen dira Tronu Aretoa (1861 eta 1865 artean apaindua, 32 erret erretraturekin) eta Bilkura Aretoa, Gustavo de Maeztuk 1935ean egindako horma-irudiekin. Hego aldetik Castillo plaza ixten du.
Monumentua
1956ko ekainaren 24an sortua, Nuestra Señora de la Misericordia ospitale zaharra hartzen du, XVI. mendeko eraikina, zeinaren fatxada errenazentista 1556koa den. 7.700 m² baino gehiago banatzen ditu sei solairutan, historiaurretik XX. mendera antolatuak. Bere piezen artean nabarmentzen dira Ramalete, Liédena eta Andelos bezalako bilen mosaiko erromatarrak, Pompelo-ko togadun erromatarra, 15.000 txanpon inguru eta Goyak margotutako San Adrianeko markesaren erretratua.
Monumentua
Trazadura trapezoidaleko plaza portikoduna, 14.000 m² ingurukoa, Iruñeko bigarren handiena, XVI. eta XVII. mendeen artean altxatua, aurreko bi gaztelu zeuden lursailaren gainean (bata 1308-1311koa, Luis I.arena, eta bestea 1513koa, Fernando Katolikoarena). 1843an utzi zion zezen-plaza gisa erabiltzeari, eta 2001 eta 2003 artean oinezkotu zuten; lan haietan termak erromatarrak, 200 hezurdura baino gehiagoko nekropoli islamiar bat eta aurrehistoriako menhir bat agerian geratu ziren. Nafarroako Jauregia, antzinako Casinoa (gaur egun Café Iruña) eta Goyenecheren jauregi barrokoa daude inguruan.
Bitxikeria
Pablo Sarasate eta Navascués biolin-jotzaileak 1844ko martxoaren 10ean jaio zen Iruñean eta 1908ko irailaren 20an hil zen Biarritzen; Parisko Kontserbatorioko biolin lehen saria irabazi zuen 1857an, hamahiru urte besterik ez zituela, eta Saint-Saëns, Lalo eta Bruch bezalako konpositoreek obrak eskaini zizkioten. Gazte-gaztetan bere hiritik joan bazen ere, 93 aldiz itzuli zen bertan jotzera 1878 eta 1908 artean, askotan Sanferminetan zehar. 1903an Iruñeak Valentziako antzinako etorbidea eskaini zion, Sarasate Pasealekua izenez berrizendatua, eta 1959an oroitzapenezko monumentu bat altxatu zioten Media Luna parkean.
Monumentua
Cristina infantak 1993ko azaroaren 26an inauguratua, Yamaguchi parkean altxatzen da. Bere kupulak, hogei metroko diametrokoa, mota honetako instalazioetarako munduko handienetakoa da, eta hirurogeita hamar proiektore inguru dituen Tornamira aretoa hartzen du. Urtean 170.000 bisita inguru jasotzen ditu. 2025eko urtarrilaren 14an jatorri elektrikoko sute batek kupula nagusiaren barrualdea kaltetu zuen.
Monumentua
Nafarroako Unibertsitatea 1952ko urriaren 17an sortu zen, Nafarroako Ikasketa Orokor izenarekin, san Josemaría Escrivá de Balaguerren ekimenez, Zuzenbide Fakultatearen irekierarekin (48 ikasle eta zortzi irakasle). Bere Nafarroako Unibertsitateko Museoa, Rafael Moneo arkitekto nafarraren obra, 2015eko urtarrilaren 22an ireki zen, eta María Josefa Huarte Beaumontek emandako arte garaikideko bilduma erakusten du, Picasso, Kandinsky eta Rothkoren obrekin.
Jarduera
Iruñeko jaia, san Fermin santuaren omenez, uztailaren 6tik 14ra: chupinazoarekin hasten da, 6ko eguerdian, eta 'Pobre de mí' kantarekin amaitzen, 14ko gauerdian. Santuaren omenezko ospakizun erlijiosoak XII. mendea baino lehenagotik daude dokumentatuta, eta azokak eta zezenketak XIV.etik; 1591n Udalak gotzainari eskatu zion jaia uztailaren 7ra aldatzeko. Ibilbideko kaleetan barrena entzierroa, Estafeta kalea barne, 1856tik dago horrela dokumentatua. Ernest Hemingwayren 'Fiesta' eleberriak, 1926an argitaratuak, munduan zehar zabaldu zituen Sanferminak eta atzerriko lehen bisitari-talde handiak erakarri zituen.