Herria
Aiguamúrcia Alt Camp eskualdeko udalerri handiena da, Tarragona probintzian, Penedès eta Camp de Tarragona banatzen dituzten mendietan kokatua, udaletxearen egoitza Santes Creus auzoan duela, non izen bereko monasterioa altxatzen den, Kataluniako hiru monasterio zistertar handienetako bat. 987 biztanle ditu (INE 2025), udalerrian barreiatutako hainbat auzotan banatuak. Bere ekonomia landatarra da funtsean, nekazaritzan eta abeltzaintzan aritzen diren baserrietan oinarritua; mahastiaren laborantza tradizionala filoxerak murriztu zuen, eta gaur egun mahatsaren zati handi bat beste eskualdeetako ekoizleei saltzen zaie. Turismoa, oraindik urria, monasterioarekin lotuta dago ia esklusiboki.
Monumentua
Santes Creus-eko Santa Maria Errege Monasterioa zistertar abadia bat da, Santes Creus herrian dagoena, Aiguamúrciako udal-mugartean. 1160an sortu zen, Gaià ibaiaren ondoko lur-emaitza batekin, eta arte katalan erdiaroko harribitxietako bat da, baita Zister Bidearen hiru abadia handietako bat ere, Pobletekin eta Vallbonarekin batera, bizitza monastikorik gabeko bakarra izanik. XIII. mendean, Pedro III.a Aragoikoaren babespean, errege-panteoia eraiki zen, non Jaime II.a ere ehortzi baitzuten, harik eta Pedro IV.ak panteoia Pobletera eraman zuen arte 1340an. Komunitate zisterciarrak eraikina utzi zuen 1835ean, Mendizábalen desamortizazioarekin, eta 1921ean monumentu nazionaltzat izendatu zuten.
Monumentua
L'Albà, l'Albà Nou, l'Albà de Baix, Cal Canonjo edo Cal Canonge izenez ere ezaguna, Aiguamúrcia udalerriko gune bat da, XIX. mendera arte bere udal-mugarte propioa izan zuena, Selma eta Santes Creus-ekin batera anexionatu zen arte. Egungo herritik gertu, l'Albà Vell edo l'Albà de Dalt izeneko gune zaharrean, 797 metroko altitudeko muino baten gainean kokatua, gaztelu-hondarrak kontserbatzen dira, X. mendekoak, Santa Maria de l'Albà elizatxo erromanikoaren hondarrekin batera. XXI. mendearen hasieran udal-mugarteak hogei bat biztanle besterik ez zituen, l'Albà eta ondoko Masbarrat eta les Destres guneen artean banatuta.
Monumentua
Selmako gazteluaren, interes nazionaleko kultura-ondasun izendatua, hondar urri batzuk besterik ez dira geratzen, Selmako herrixka despopulatua menderatzen duen muino baten gainean, Aiguamúrciako udal-mugartean. Antzinako agirietan castrum de Ceume izenez ezaguna, 977. urte inguruan aipatzen da jadanik. 1142an Guillem de Sant Martík gaztelua tenplarioei eman zien, 1225etik komendadore ezaguna duen ordena; Tenplu Ordena desagertu ondoren, XIV. mendearen hasieran, Jerusalemgo San Joan Ordenaren mende geratu zen, jaurerriak desagertu arte. Bere itzalean hazi zen herrixka, garai batean ondoko haranetako baserrien bilgune izana, gaur egun abandonaturik dauden etxe-multzo txiki batera murriztu zen.
Monumentua
Ramonet gazteluaren hondarrek Montagut eta Pont d'Armentera arteko muino baten gailurra hartzen dute, Aiguamúrciako udal-mugartean, Alt Campen. 30 bider 30 metro inguruko multzoak, ipar-mendebaldeko muturrean, planta angeluzuzeneko gela bat kontserbatzen du, ondoko dependentziekin, gutxi karratutako harlanduz eta kare-morteroz eraikia, eta kontrako aldean, hego-ekialdera, aukerazko dorre baten hondarrak. Gaztelua jatorriz Montaguteko udal-mugartekoa zen eta Cervelló familiaren jabetzakoa, 1229an Santes Creus monasterioari eman ziona; XIII. mendean zehar monasterioak lekuaren gaineko eskubideak zabaltzen joan zen hurrenez hurreneko erosketa eta emaitzen bidez, 1475ean bere jabetza osatu zuen arte, Montaguteko baroiaren eskubideak erosiz.
Monumentua
Aiguamúrciako mugarri-gurutzea Santes Creus-erako sarrerako zubiaren mendebaldeko muturrean altxatzen da, Tarragonara eta Pont d'Armenterara doazen bideen bidegurutzean, eta tradizionalki bidaiariak monasteriorantz orientatzeko balio izan du. Harrizko gurutze monumentala da, garai desberdinetako elementuekin: oinarri oktogonal hirukoitz eskailerakatua, XIV. mende amaierako korapilo gotikoz -gurutze eta landare-motiboz apainduaz- amaitzen den zutabea, zortzi hornaziekin eta eskulturazko irudiekin osatutako gorputz oktogonala, eta multzoa koroatzen duen gurutze latino soil bat. Pomoa XVI. mendekoa da eta eskailera-mailak XVII. mendekoak. 1936an desmuntatu zuten suntsipenetik salbatzeko, eta 1948an bere egungo kokalekuan berriz altxatu zuten, goiko zatia zaharberrituz.
Jarduera
Aiguamúrciako herriko jai nagusia Santes Creus monasterio zisterritarra hartzen duen udalerrian ospatzen da, 1285etik errege-panteoia Pedro Handiaren hilobiarekin, eta 1835eko klaustro-kentzeari eutsi ziona su-etxeek han herriko parrokia ezarri zutelako.
Mugarri historikoa
Monasterio zistertarrak 1285etik hartu zuen Pedro Handiaren hilobia, porfido erromatarrezko bainuontzi batean, eta gero Jakue II.arena eta Blanca Anjoukoarena. Aragoiko Koroaren panteoi izan zen eginkizun hori Pobletera pasatu aurretik.
Mugarri historikoa
1835eko exklaustrazioak monasterioa monjez hustu zuen eta haren liburutegia eta altzarien zati handi bat sakabanatu zituen. Barrutia bizirik atera zen bizilagunek dependentziak okupatu eta eliza abadetxekoa herriko parrokia bihurtu zutelako.