Herria
Alt Àneu Vall d'Àneuko udalerria da, Pallars Sobiraren ipar-mendebaldeko muturrean, iparraldean Frantziarekin eta mendebaldean Arango Harranarekin muga egiten duena; udaletxea Valencia de Àneun du. 1970ean sortu zen Isil, Son del Pino, Sorpe eta Valencia de Àneuko udalerri zaharrak bateratuz, eta eliza erromaniko multzo nabarmen bat biltzen du, hala nola Alós de Isilgo Sant Lliserrena, Isilgo San Juanena, Isavarreko San Lorenzorena edo Songo San Justo eta San Pastorrena. Biztanle-galera handi baten ondoren, baso-ustiapenaren eta abeltzaintzaren tradiziozko ekonomiak mendiko turismoari eta etxe zaharren zaharberritzeari eman dio bidea, Son Ordokiko Natura Zentroa (Centre de Natura de les Planes de Son) bezalako azpiegiturekin. 453 biztanle ditu (INE 2025).
Monumentua
Sant Joan d'Isil eliza Isil herriko parrokia erromanikoa da, Alt Àneu udalerrian, hegoaldera kilometro erdira kokatua, Noguera Pallaresa ibaiaren urei lotuta, Vall d'Àneuko eraikin erromaniko nabarmenenetako bat. 1095ean aipatzen da lehen aldiz; zenbait egilek oker uste izan zuten tenplari edo benedikta monasterio baten egoitza izan zela, baina bere parrokia-eginkizuna dokumentatuta dago. Basilika-oinplano hiru naberekin eta hiru absiderekin dauka, eta nabarmentzen da XII. mendearen amaierako ataria, giza aurpegiz eta animaliez zizelkatutako kapitelak dituzten zutabeen gaineko arkiboltekin, eta hegoaldeko fatxadan arku itsuen friso bat, hileta-jatorrikoak izan litezkeen erliebezko bi plaka dituela. XIV. mendean bi leiho gotiko ireki ziren ataria eta absidearen artean.
Monumentua
Isilgo eliza, Immaculadari eta baita Sant Joan Baptistari ere eskainia, Noguera Pallaresa ibaiak bi adarretan banatzean sortzen duen uharte batean altxatzen da, Casa de la Vila zaharraren ipar-mendebaldean, gaur egun Isil-Alós Udal Erakunde Deszentralizatuaren egoitza dena. Kanpoko bolumenak bi isurialdeko estalki batek nagusitzen ditu, eta buruan absidi poligonal bat ikusten da, simetrikoki bi kaperak inguratzen dituzten kontrahorma handiez indartua. Fatxada ondo landutako harrizko XVIII. mendeko ataria da ardatz, hormatxo eta oful biribil batez errematatua. Multzoaren simetria hausten du kanpandorreak, fatxadan integratutako oinarri baten gaineko zortzikote irregularra, gailur piramidal batez koroatua.
Monumentua
XII. mendeko eliza erromanikoa, 1064an jadanik dokumentatua, Ramon VI.aren eta Artau I.aren arteko hitzarmen batek Isavarre Pallars Sobirako kondaldura atxiki zuenean; Santa Maria de Gerri monasterioari lotuta egon zen 1368ra arte. Nabe bakarrekoa, kanoi-gangarekin, kapelekin eta dorre-kanpandorrearekin zabaldua, hiru arkiboltako ataria kontserbatzen du, arrosekin, giza aurpegiak eta elkarri begira dauden hegaztiak dituzten kapitelez errematatutako zutabe lisoen gainean eusten dena, haraneko beste atari batzuen parekoa. Oso aldatua egon arren, dekoratutako harrizko bi pila mantentzen ditu -bata bataio-pila eta bestea olio-pila-. Bere antzinako horma-margolan erromanikoak gaur egun Museu Nacional d'Art de Catalunya, Museu Diocesà d'Urgell eta Ohioko (AEB) Toledo Museum of Art artean banatuta kontserbatzen dira.
Monumentua
Sant Andreu de València d'Àneu eliza València d'Àneu herriko parrokia-tenplu erromanikoa da, Alt Àneu udalerrian (Pallars Sobirà, Lleida). XII. mendekoa dela uste da bere estiloagatik, ez baitago Erdi Aroko dokumentaziorik horri buruz. Nabe bakarreko eraikina da, absidi erdibirakorrarekin, gurutzeko gangaz estalia, ipar eta hego aldeetan kapelak dituena, hego-ekialdeko izkinan pallarestar dorre-kanpandorrea eta hego-mendebaldean atea, atari batez babestua; landu gabeko harri granitikozko harlanduz eraikia. Absidearen estalkiaren azpian koadro-itxurako kornisa bat doa, eta zenbait mentsulek irudi geometrikoak dituzte. Museu Diocesà d'Urgellen absidearen horma-margolanaren hiru zati kontserbatzen dira, Epifaniaren eszena batekin.
Monumentua
Alt Àneuko ekialde-hego-ekialdean dagoen gaztelua, Erdi Aroko kokaleku zaharraren gainean, XVIII. mendean malda behera lekuz aldatua; 1.108 metrotan altxatzen da Noguera Pallaresa eta Bonaigua ibaien artean, Esterri d'Àneuko harana menderatuz. XI-XII. mendeetakoa zen, Sunyer I.a Pallarsko kondearen garaikoa, eta bere ondorengoen udako egoitza izan zen azkenera arte, Hug Roger III.a arte, eta XIII. mendean Arangorako eta okzitaniar lurretarako pasabidea kontrolatzen zuen Bonaigua mendatetik. Hondakinak baino ez dira gelditzen: Pallars bandera herrialde independente gisa jarri zen azken gotorlekua izan zen. 1836an gerra karlisten agertoki, Caterina Albertek defendatutako azken bastioia izan zen, 1491ko ekainaren 29an amore eman aurretik, Pallars Sobirako kondaldua amaituz.
Monumentua
Alt Àneu udalerrian katalogatutako gaztelu edo defentsa-dorre bakarra Son del Pi-ko defentsa-dorrea da, XIV. mendekoa, kontserbazio-egoera onean, "komunidor" gisa funtzionatzen zuena, ekaitzak bertatik kontjuratzen zirelarik; Son-eko (XI-XII. mendeak) ondoko eliza erromaniko lonbardarrarekin batera, Vall d'Àneuko erromanikoaren multzo enblematikoetako baten parte da, gaur egun Ecomuseu de les Valls d'Àneu-n sartua.
Monumentua
XI-XII. mendeetako eraikin handia, oso aldatua, apainketa lonbardarreko kanpandorre karratu bikain bat eta erloju-dorre gisa ere balio duen komunidor bat dituena; harrizko liturgia-pieza erromanikoak eta Pere Espallargues eskolako XV. mendeko erretaula bat gordetzen ditu.
Jarduera
Alt Àneuko jai nagusiak.
Jarduera
San Joan gauean, fallaireek muinotik jaisten dira lasterka enbor piztuekin Isilgo erdigunera arte, non sute handi batean amaitzen duten: antzinako jatorriko suaren kultuko ospakizuna, etenik gabe ospatzen dena, eta 1902ko Festa Major-i buruzko kronika batean duena lehen aipamen idatzia. 2010ean Festa Patrimonial d'Interès Nacional izendatua, 2015eko abenduan Unescok Gizateriaren Ondare Immaterial izendatu zuen, Katalunia, Aragoi, Frantzia eta Andorrako beste 63 pirinioetako herrirekin batera, Pirinioetako udako solstizioko suaren jaien kandidaturaren barruan.
Mugarri historikoa
1487an València d'Àneuko gazteluaren erorketak amaiera eman zion Hug Roger III.aren menderatzeari, Pallars Sobiràko azken kondearenari. Harekin desagertu zen bizitza luzeeneko konderri katalana, zeinaren lurraldea gero Cardonatarren eskuetara pasatu baitzen.