Herria
Ripoll Ripollès eskualdeko hiriburua da, Girona probintzian, Ter eta Freser ibaien elkargunean kokatua, Pirinio katalanaren aurrealdean, 10.665 biztanlerekin (INE 2025). Kataluniaren sehaska gisa ezagutzen da, tradizioaren arabera, hemen Wifredo el Velloso kondeak Katalunia sortu baitzuen Santa Maria monasterioa eraikiarazi zuenean, erdi aroko kultura-zentro garrantzitsua, non eskuizkribu ugari idatzi ziren, horien artean gaur egun Vatikanoko Museoan kontserbatzen diren hiru Biblia. Metalurgia-zentro nabarmena ere izan zen, burdinolan, iltzeetan, armetan eta hareazko fundizioetan aritua, eta XIX. mendean ehungintzara jo zuen Ter ibaiaren urak baliatuz, eta geroago trenbide-gune garrantzitsu bihurtu zen, horren ondarea gaur egun ere kontserbatzen duena.
Monumentua
Santa Maria de Ripolleko monasterioa Guifré Ilekariak 880. urte inguruan sortutako abade-etxe benediktarra da, agian aurreko tenplu bisigotiar baten gainean; Bartzelonako eta Besalúko konderrien hobiratokia izan zen eta, Erdi Aroan, Saint-Denis edo Montecassino bezalako Europako beste abadia handien parekoa zen kultur gune bat. XII. mendean bere garaipen-arku itxurako sarrera ospetsua altxatu zen, katalan arte erromanikoko lan handienetako bat, Maiestas Domini, apostoladua eta Antzinako Testamentuko eszenak dituena. Gerra Zibilean izandako suteek, arpilatzeek eta hilobien profanazioek basilika eta klaustroa bakarrik utzi zituzten zutik, gaur egun berreraikiak. Monumento histórico-artístico (1985era arte indarrean egon zen Espainiako ondare-babes kategoria zaharra) izendatu zuten 1931n, eta bertan El Cid (1961) filmeko eszenak grabatu ziren.
Monumentua
Herria harri biribilduz harresitu zuten XII eta XIV. mendeen artean, eta harresiak zutik iraun zuten XIX. mende erdialdera arte. Zenbait zati gordetzen dira herrian barrena: bat almenekin Freser ibaiaren ondoan, Raval eta Bartzelonako errepideko zubien artean; beste bat Verdaguer kalean, parrokia-etxeko kirol-pistaren azpian; hirugarren bat, oinplano zirkularreko dorre batekin, Budallés etxearen atzean; eta laugarren horma-zati bat, oinplano laukizuzeneko bi dorrerekin, Trinitat eta Pirineus kaleen artean. Nord kalean, Lara etxearen azpian, Sant Pereko auzoan, harresi bera osa lezakeen horma bat ere badago. Bien cultural de interés nacional (Kataluniako ondare kulturalaren babes-maila gorena) izendatuak.
Jarduera
Sant Eudalden Azoka Ripollen (Ripollès, Girona) ospatzen da maiatzean, Sant Eudalden jaiekin bat eginez, zeinetan Ripolleko erraldoiak ere kalera ateratzen diren. Eskualdeko azoka zaharren eta ezagunenetako bat dela uste da.
Monumentua
880an sagaratutako parrokia da, hamar urte geroago Gotmar Vic-eko apezpikuak handitua; egungo eraikina, hiru absisdun oinplano basilikalekoa, XI. mendean berreraiki zen forma lonbardarrei jarraituz. Santa Maria monasterioaren ondoan bizi ziren fededunen tenplua izan zen, aurreko eraikin erromaniko-aurreko baten zatiak berrerabiliz. XIV. mendean dorreak eta monasterioaren defentsekin lotutako hormak erantsi zitzaizkion, eta XVII. mende amaieran, Congregació kapera, 1704an bedeinkatua. Frantsesen inbasioan arpilatua, 1860an konpondu zen; 1893an parrokia monasterioko elizara aldatu zen eta Sant Pere tenplu sekundario gisa geratu zen, 1936an profanatua eta harrezkero kulturik gabe. Gaur egun monasterioaren Centre d'Interpretació hartzen du, 2013an irekia.
Monumentua
Antzinako santutegi mariala Catllar-en gailurrean, Ripoll-en gainean 1.118 metrotan, 1040ko urtarrilaren 1ean Oliba abadeak sagaratua, Cerdanya-ko kondeak emandako leku batean, aurreko gaztelu baten aurriak zeuden lekuan; parrokia-funtzioa galdu zuen eremua despopulatzean eta abandonatuta geratu zen Ripolleko monasterioa 1835ean klaustro-kentzearekin desagertu ondoren.
Monumentua
Antzinako gaztelua Llaés herrigunean dago, Ripoll udalerrian, ehun bat metroko muino harritsu baten gainean, Pirinioetara eta Montserrat mendigunera bista onekin; bere kokalekuan altxatzen da gaur egun Sant Bartomeu eliza, hilerria eta bi eraikinen arteko antzinako armen patioarekin. 'Castri de Laesse' izenez dokumentatua dago jada 919an, Emma abadesak lur batzuk erosi zituenean, eta 1004an edo 1005ean Bernat de Besalú kondeak eta Toda emazteak monasterioari saldu zioten han zegoen alodio baten erdia. 1342an Ramon de Bianya abadeak bere jurisdikzioa erosi zion Pere Zeremoniatsuari, Camprodongo abadearen protestaren ondoren. Barrutitik gordetzen dira sarrerako atea, hamabi dobelako arkua duena, horma-zatiak eta harkaitzean zulatutako zisterna bat.
Monumentua
Castellpalom baserria, Ripollko udalerrian, Bien Cultural de Interés Nacional izendapena duen eraikina da (Kataluniako ondare-babes maila gorena). Planta errektangeluarreko baserria da, beheko solairua, solairu bat eta ganbara dituena, eta isuri bakarreko teilatua; iparraldeko fatxadan zutabe karratuen gaineko arkupe bat du, eta mendebaldean solairu bakarreko gorputz txiki erantsi bat. Irekidurak dintelduak dira, hegoaldeko fatxadako ganbarako arku beheratuko bi leiho izan ezik; ekialdean bi isuriko teilatua duen aterpe bat dago. Gaztelu honen, 'castel Palumbi' izenekoaren, lehen berriak 955ekoak dira, garai hartan Osonako konderriari zegokionean, geroago Besalúkoari lotu aurretik; XIV. mendetik aurrera Llaés udalerriko baserri gisa dokumentatzen da jada. Gaur egun landetxea da, 1.000 metroko altueran.
Mugarri historikoa
Guifré el Pilós kondeak Ripoll harana birpopulatu zuen eta Santa Maria zenobioa altxatu zuen, 888an kontsakratua; monasterioa Bartzelonako kondeen panteoi eta sortzen ari zen Kataluniaren kultura-foku handi bihurtu zen.
Mugarri historikoa
Oliba abadeak 1032an kontsagratu zuen bost nabe eta zazpi absidera handitutako basilika eta lan arabiar eta klasikoak kopiatu eta itzuli zituen idaztegia bultzatu zuen; Ripollgo liburutegia XI. mendeko Europakorik handienetakoa izan zen.
Mugarri historikoa
Tropa karlistek 1839ko maiatzaren 27an eraso eta erre zuten hiribilduaren zati handi bat lehen gerra karlistan; biztanleria hiru mila eta berrehun biztanle ingurutik mila ingurura jaitsi zen eta burdin-industria ez zen inoiz suspertu.
Mugarri historikoa
Josep Morgades Viceko apezpikuak desamortizazioaren ondoren hondatutako basilikaren berreraikuntza bultzatu zuen, Elies Rogentek zuzendutako lanekin; zaharberritutako tenplua 1893an sagaratu zen berriro.
Jarduera
Eskualdeko hiriburuko azokak, Erdi Arotik dokumentatuak, astero biltzen ditu erdiguneko plazetan ibarretako nekazariak eta abeltzainak, gaztak, hestebeteak, eztia, perretxikoak eta mendiko barazkiak dituztela.