Herria
Sierra Morena eskualdeko udalerria, Ciudad Realeko probintzian, Las Navas de Tolosako garaipenaren ondoren errepopulatua Pozo Bueno parajearen ondoan, Muradaleko lepora igotzen zen bidean, eta 1538an Karlos I.ak Álvaro de Bazáni saldua, horrek Calatravako administraziotik atera eta Santa Cruzeko markesen etxeari lotu zuelarik. Nuestra Señora de las Virtudes santutegiaren esparruan bere zezen-plaza gordetzen da, 1641ean eraikia, oinplano karratukoa, munduko zaharrentzat jotzen dena eta 1981ean monumentu historiko-artistiko izendatua; bere mahastiak Valdepeñas Jatorri Deiturak babesten ditu.
Monumentua
Santa Cruz de Mudelan kokatutako plaza karratuko zezen-plaza, 1641ean eraikia eta 1650etik erabilia, munduko zezen-plazarik zaharrena kontserbatuta bihurtzen duena. Hiri-plaza gisa sortua, zezen-gune bihur zitekeena, ondoko baseliza batekin bikotea osatzen du, harekin batera 1981ean monumento histórico-artístico (gaur egungo Bien de Interés Cultural izenaren aurreko ondare-babes maila) izendatu baitzuen 1443/1981 Errege Dekretuak. 2001etik, kide sortzaile gisa, Unión de Plazas de Toros Históricas elkarteko kide da, Espainiako zezen-plazarik zaharrenak biltzen dituena.
Monumentua
Nuestra Señora de las Virtudes santutegia Santa Cruz de Mudelako patroiaren baseliza da, Amabirjinaren kamarin barroko batekin eta Casa de la Despensa izenekoarekin, biak XVII. mendean altxatuak: azken horren atalasean 1641eko data ageri da. Bere ipar galeria eusten duten zutabeak garai bisigodokoak dira. Las Virtudes zezen-plaza karratuarekin osatzen du multzo monumental bat, 1981eko apirilaren 24ko errege-dekretuz Monumento Histórico-Artístico Nacional (Espainiako monumentu historiko-artistiko nazional izendapena) izendatua, eta zutik dirauen munduko zezen-plaza karratu zaharrena omen da. Irailaren 8an, Virgen de las Virtudes-en erromesaldia hemen amaitzen da urtero.
Monumentua
Nuestra Señora de la Asunción eliza Santa Cruz de Mudelako (Ciudad Real) parrokia-eliza da, Pío XII etorbidean, XVI. mendekoa, gotiko berantiarra elementu errenazentistekin, 1474 eta 1536 artean eraikia. Hiru naberako oinplano basilikala du, geroago irekitako alboko kaperekin, hiru aldeko abside poligonala eta kabezera poligonala, dorrea eta abesbatza oinetan; harlangaitzez eginda dago, tokiko harriz, eta harlanduzko kornisak, ertzak eta arkuak ditu. Nabe nagusiak, hamabi metroko zabalerakoak, gurutzeria-gangez estalia dago, gurutze grekoan antolatutako sei zutabe zentralen gainean. Santa Catalina eta San José kaperak, 1665ekoak, eta Jesus eta Nuestra Señora del Rosario kaperak, 1662koak, aldare nagusiaren ondoan gehitu ziren. Hiru sarrera errenazentista ditu, nagusia arkupe sinple batean markatua.
Monumentua
Santa Cruz de Mudelaren erdian kokatua, herrian altxatutako lehen eliza izan zen eta bere lehen parrokia, kanoi-gangako nabe bakarrekoa, jatorrizko erretaula gordetzen duena. Harri horri Cristo de la Misericordia kapera atxikia dago, pasiozko motiboetako igeltsuz apaindutako kupula batez estalia eta Kristoren fresko-margolan batez hornitua. Kapera honek herriko antzinako ospitalearen kapera gisa ere balio izan zuen.
Monumentua
Santa Cruz de Mudelako (Ciudad Real) kapera neogotikoa, 28 metro inguruko luzera eta 8 metroko zabalera dituena, udalerriko arkitektura historizistaren adibideetako bat. Lehen harria 1917ko abuztuaren 31n jarri zen, obrak 1918ko abenduaren 4an amaitu ziren eta bedeinkapena 1919ko urriaren 3an ospatu zen. Bere ateetako batean oraindik La Salle ordenaren armarria gordetzen da, ondoko ikastetxea, gaur egun erdi eraitsia, ordena horretakoa baitzen.
Monumentua
Santa Cruz de Mudela (Ciudad Real) menperatzen duen muino baten gainean kokatutako baseliza, herri osoaren gaineko ikuspegi panoramikoekin. Tokiko tradizioaren arabera, San Roquek herria izurrite batetik libratu zuen XIX. mendean, eta horrek debozioa indartu zuen. Jatorrizko eraikina Independentzia Gerran frantziar tropek suntsitu zuten eta 1834tik aurrera berreraiki zen; XX. mendearen amaieran auzotarrek berek leheneratu zuten. Abuztuaren 16an ospatzen da bere jaia, goizeko meza eta arratsaldeko erromesaldia dituena, non albahaka eta kalabazak banatzen diren osasunaren eta zorte onaren sinbolo gisa.
Natura
Udalerriko lurraldearen hegoaldeko mendi-hegalak, lautada mantxatarretik Sierra Morenarako igarobidea markatzen dutenak, Molino de Viento (814 m) eta Agudo mendia bezalako goraguneekin.
Bitxikeria
Independentzia Gerran tokiko gerrillari-taldeek 109 hildako eta 113 preso eragin zizkieten tropa napoleonikoei, hiribilduaren historiako pasarterik gogoratuenetako bat.
Bitxikeria
Herriko produktu tradizionala, ondu eta zizteatutako alberjiniekin egina, San Roke jaietan bereziki kontsumitzen dena.
Jarduera
Urtean behin zezenketa bat ospatzen da Las Virtudesko plaza karratuan, zaindariaren jaiarekin bat eginez, santutegirako erromeriarekin batera.
Jarduera
Santa Cruz de Mudelako Corpus Christi jaian herriko hainbat kale toldoz eta zerrautsez eta gatzez egindako alfonbrez apaintzen dira, auzotarrek prozesioaren pasaeraren aurrean prestatuak. Alfonbra horien ondoan, auzotar askok aldareak jartzen dituzte Sakramentu Santuari otoitz egiteko pasatzean, tradizio horrek prozesio-ibilbidea buruz buru apaindutako ibilbide bihurtzen du.
Jarduera
Abuztuaren 16an ospatzen den herri-jaia, San Roqueren omenez, XIX. mendeko izurrite batetik herriaren babeslea, eta antzinatik mantendu dena. Auzotarrak erromesaldian igotzen dira muinoaren gailurrean dagoen baselizara, non goizeko zazpietan meza ofizioztatzen den; eguzkia sartzean berriro igotzen da, eta parte-hartzaileek albahaka eta kalabaza jasotzen dituzte. Baseliza, Independentzia Gerran frantsesek suntsitua, 1834tik aurrera berreraiki zen eta XX. mendearen amaieran auzotarrek zaharberritu zuten.
Mugarri historikoa
1538an Karlos I.ak villa Álvaro de Bazáni, Espainiako galeren kapitain nagusiari, saldu zion 26.208.626 marabediren truke. Eragiketak udalerria kalatrabatar administraziotik atera zuen eta Santa Cruzeko markesen etxeari lotu zion.
Mugarri historikoa
1212an Alfontso VIII.ak lortutako garaipenaren ondoren kolonoak iritsi ziren eta Pozo Bueno parajearen ondoan finkatu ziren, Muradaleko mendatera igotzen zen bidean. Urte haietatik dator Santa Cruz de Mudela izena.
Mugarri historikoa
Nuestra Señora de las Virtudes santutegiaren multzoko eraikina, zeinaren atariak 1641eko data grabatuta gordetzen baitu, zezen-plaza karratuaren dokumentazioan agertzen den bera. Ermita eta zezen-plaza laguntzen ditu esparru berean.
Gastronomia
Santa Cruz de Mudela Valdepeñas Jatorri Deiturak babestutako udalerrietako bat da, eta bertako ardo beltzak batez ere cencibel barietatearekin egiten dira. Haren mahastiek lautadaren eta mendi-oinaren arteko trantsizioa hartzen dute.