Herria
Monte Ibérico-Corredor de Almansa eskualdeko udalerria, Albaceteko probintzian, 1243ko Alcarazko Itunaren bidez gaztelau protektoratura pasatu zena, 1480an Villenako markesgoa utzi zuena errege-jaurgora sartzean eta 1488an Errege Katolikoek bere pribilegioak zin egiten ikusi zituena. Gaztelu handi batek menderatzen du, San Blas muinoaren gainean altxatua, 965 metro inguruan, XIV. mendean don Juan Manuelek berreraikia eta zeinaren omenaldi-dorrea tropa frantsesek lehertu baitzuten; hegaletan Agujeroko haitzulo-etxeen auzoa hedatzen da, fatxada zurituz eta tximinia bereizgarriz osatua.
Monumentua
San Blas muinoaren gainean altxatutako neurri handiko gotorlekua, 965 metro inguruko altueran. Aurretiko kokaleku iberiar eta erromatar baten gainean, gotorleku musulmana XIV. mendean berreraiki zuen don Juan Manuelek. Tropa frantsesek haren omenaldi-dorrea lehertu zuten Independentzia Gerran.
Monumentua
XV. mendean Juan Pacheco Villenako markesaren aginduz hasitako tenplu artzapez-elizakoa, garai errenazentistan eta barrokoan berritua. Hiriko zaindaria den Elurretako Ama Birjinaren XIV. mendeko irudia gordetzen du.
Monumentua
Plaza de La Mancha izenez ezaguna den plaza angeluzuzena, XVIII. mendean eratua eta Chinchilla de Monte-Aragóneko multzo historikoaren bihotza. Bertara ematen dute udaletxeak, XVI. eta XVIII. mendeen artean eraikia eta Karlos III.aren busto batek presidituta; Santa María del Salvador eliza artzapezpikutzak, XV. eta XVI. mendeen artean eraikia; eta Erloju Dorreak. Iturri bat eta hainbat kanoi ere gordetzen ditu. Bertatik igarotzen da Elkartzearen prozesioa, herriko kaleak zeharkatzen dituena Ostiral Santuko goizean.
Monumentua
Chinchillako maldetako harri bigunean induskatutako haitzulo-etxeen multzoa, karez zuritutako fatxadengatik eta tximinia bitxiengatik ezagunak. Haien jatorria XVI. mendetik aurrera bertan finkatutako biztanle morisko eta apalei lotzen zaie.
Monumentua
Hiriko erdi aroko defentsa-hesiaren aztarnak, harresi-zatiak eta dorre albarranak gordetzen dituenak, inguratik kanpo aske eraikiak, batzuk zubi edo arkuz hesiarekin lotuak, eragin arabiarrekoak. Gaztelua eta bere defentsak don Juan Manuelek berreraiki zituen 1283. urtearen ondorengo hamarkadetan.
Monumentua
Chinchilla de Montearagóneko (Albacete) bainu arabiarrak, 2002an Bien de Interés Cultural (Espainiako ondare-babes maila gorena) izendatuak, mota honetako aztarna arkitektoniko bakarra dira probintzian eta gaur egun ikusgai dagoen Chinchilla islamikoaren eraikitako hondar bakarra, iturri arabiarrek Yinyila edo Santiyila deitzen dioten tamaina ertaineko hiria, Tudmirko koraren barruti baten hiriburua. Alde zaharreko lurrazpian gordeak, XX. mendearen hasieran eraikitako etxebizitza baten behealdean, antzinako lantegia bere baitan hartu zuenean, erromatar termen funtzioaren oinordeko den hammam baten zati dira, bi habe paralelo eta hirugarren estuago batekin, kanoi-gangaz estaliak; hego-habeak zortzi puntako hamar argizulo izardun eta zoruan gurutze-formako pileta bat gordetzen ditu. Gaur egun ezin dira bisitatu.
Monumentua
Domingo deunaren komentua, Chinchilla de Monte-Aragóneko antzinako zenobio dominikarra, hiriko erlijio-multzo handienetako bat da eta abuztuko ohiko ospakizunen agertokia. Hilaren lehen astean haren omenezko jaiak ospatzen dira, Domingo deunari eskainitako Salvearekin, goizaldean ofizioduna, laugarren eguneko goizeko seietan.
Monumentua
Museoa Carmina Useros eta Manuel Belmonteren ekimenari esker sortu zen; biek, 1973 eta 1980 artean, Espainiako geografia zeharkatu zuten oraindik aktibo zeuden buztingintzetako piezak berreskuratuz, 1973an En busca de la Artesanía de Albacete liburua argitaratu ondoren. 1980ko ekainaren 26an inauguratu zen, Carlos Belmonte arkitektoak diseinatutako eraikin batean, Santa Ana auzoko antzinako lursail baten gainean, sortzaileen ondarearekin, auzotarren dohaintzekin eta banku-mailegu batekin finantzatua. Espainiako 47 probintziatako 576 tailerretatik datozen ia bi mila pieza biltzen ditu, jatorriaren arabera antolatutako sei geletan erakutsiak, eta udan aldi baterako erakusketak eta zeramika ikastaroak ere antolatzen ditu.
Monumentua
Mantxako Plazako multzo monumentalean kokatutako dorrea, udaletxearen ondoan, eta alde zaharreko silueta bereizgarrietako bat.
Monumentua
XVI. eta XVIII. mendeen artean altxatutako udaletxearen eraikina, Plaza de la Mancha ixten duten eraikin nobleetako bat. Bere fatxada nagusia, estilo barrokokoa, XVIII. mendean eraiki zuten Francisco de Leónek eta Ginés de Larik; balkoi luze bat du eta Karlos III.aren irudia duen errege-armarri batek koroatzen du. Beste fatxada, vandelvira estiloko eraginekoa eta apaindura eskultorikoekin, XVI. mendekoa da. Osoko bilkuren aretoa Puerta Herrada delakoaren gainean kokatzen da, hiriko antzinako sarrera-ateetako bat.
Natura
700 metrotik 1.000 metrotik gorakoetara doan paramo eta mendien masa zabala, Alepoko pinuz, ipuruz, abaritzez eta espartzudiz populatua. Basahuntz populazio bat eta Mugrongo landare-endemismoak hartzen ditu.
Natura
Lurraldearen hegoaldeko hezegune gazien multzoa, Horna, los Ánades, el Recreo, Hoya Usilla, Casa Villora eta Casa Palomera aintzirekin. Ekosistema hauskorrak dira, flamenkoek, hegazti limikolek eta anatidoek maiz bisitatuak.
Jarduera
Elurretako Ama Birjina Chinchilla de Montearagóneko zaindaritzat gurtzen da XVII. mendetik, 1776ko uztailaren 8ko kabildoaren erabakiz aitortutako izaera. Alabastrozko irudi txiki bat da, 25 zentimetro besterik ez dituena, XIV. mendearen erdialde aldera landua, agian Nottinghamgo (Ingalaterra) tailerretan, garai hartan Europako erdia alabastrozko eskulturaz hornitu zutenetan. Urte gehienean Santa María del Salvador eliza artzapezpikutzako Jaunartze kaperan gordetzen da, eta maiatzetik irailera bere kapera nagusian. Soldadescaren jaian bakarrik, maiatzeko hirugarren asteburuan, guztiz jantzita erakusten da; abuztuko jai nagusietan, haren omenez, hiriak prozesioak, ekitaldi erlijiosoak eta herri-jaiak ospatzen ditu multzo historikoko kaleetan.
Jarduera
Chinchillako Ostiral Santuko Topaketaren Prozesioan abesten den kantu tradizionala; haren doinua XVIII. mendekoa izan liteke. Garizuman, gainera, Bozainas deitutakoak ateratzen dira kaleetara.
Jarduera
Soldadesca Chinchilla de Monte-Aragóneko (Albacete) jai tradizionala da, jatorri militar eta erlijiosokoa, maiatzeko hirugarren igandean ospatzen dena. Izena 1739an Filipe V.ak bidalitako errege-agindu batetik hartzen du; horrek agindu zuen Elurretako Ama Birjinaren irudia soldadu-eskolta batek zaintzea Santa Casa delakotik ateratzen zen bakoitzean. Novena solemne baten aurretik, urteko egun bakarra da Ama Birjina guztiz jantzita ikus daitekeena.
Bitxikeria
Hiribilduak 1422an jaso zuen hiri titulua, Aragoiko Enrikeren aurrean izandako leialtasunaren sari gisa. Mendeetan zehar lurralde zabal baten buru izan zen, eta hartatik zegoen mendeko orduko Albacete herrixka.
Bitxikeria
Hirurteko Liberalean (1820-1823) Chinchilla bere izena zeraman probintzia baten hiriburu izan zen, 1833ko lurralde-berrantolaketak Albacete probintziako hiriburu gisa sendotu aurretik.
Bitxikeria
Al-Andalus garaian hiria 928. urte inguruan aipatzen da Ghenghalet gisa, eta baita Yinyalá edo Sintinyala formekin ere; horietatik dator gaur egungo toponimoa.
Mugarri historikoa
Alfontso infanteak, Alfontso X.a izango zenak, 1243an Murtziako taifa-erresumako ordezkariekin sinatu zuen itunak Gaztelaren protektoratupean jarri zituen hego-ekialdeko plazak, Chinchilla haien artean, setiorik eta suntsipenik gabe.
Mugarri historikoa
Diego López Pachecoren aurkako gerraren ondoren, Chinchilla 1480an utzi zion Villenako markesaldiari eta errege-jabetzari erantsi zitzaion; hiriak hala berreskuratu zuen aurreko urteetan armaz defendatu zuen autonomia.
Mugarri historikoa
Isabelek eta Fernandok Chinchillan zin egin zuten 1488an hiriaren pribilegioak eta frankiziak errespetatzea, idatziz berretsiz haren errege-jabetza izaera eta hego-ekialdeko urmaeletaraino iristen zen alfoz zabal baten gaineko jurisdikzioa.
Mugarri historikoa
Karlos artxidukearen aldeko tropek Chinchilla okupatu zuten 1707an, Almansako guduaren aurreko hilabeteetan; apirileko garaipen borboitarrak eskualdea Felipe V.ari itzuli zion eta gainbehera-aldi luze bat ireki zuen hiri zaharrarentzat.
Gastronomia
Mantxako ardi-gaztak oliba-olioan murgiltzen dira astiro ondu daitezen eta azal iluna eta pasta koipetsua gara dezaten; Chinchilla inguratzen duten lautadetan eta mendietan kontserbatzeko modu zaharra da.