Herria
Épila Valdejalón eskualdeko herria da, Zaragozako probintzian, Jalón ibaiaren haranean kokatua, 336 metroko altitudean, Llanos de Plasencia lautaden ondoan eta Zaragozako Sistema Iberikoaren lehen adarren, Nava Alta eta Monegre mendilerroen, oinean. Lehen kokalekua Cabezo de Ballesteros-en kokatu zen, K. a. VIII-VII. mendeetako aztarnategiekin; historialariek hemen kokatzen dute Bis Polis zeltiberiarra, garai erromatarrean Segontia bihurtua, Antoninoren Itinerarioan Caesaraugusta eta Augusta Emerita artean aipatua, eta garai hartakoa da Jalón gaineko zubi zaharra. Numantziarren aliatua, Erromaren garaipenaren ondoren suntsitu zuten. Herriak balio artistiko handiko hiru monumentu eta Delicias de Rodanas gozokia gordetzen ditu. 4.704 biztanle ditu (INE 2025).
Monumentua
Arandako Konde-jauregia, Épilan (Valdejalón, Zaragoza), herriko hiru monumentu handienetako bat da, Santa María la Mayor elizarekin (XVIII. mendeko barrokoa) eta Kontzepzio Immakulatuaren komentuarekin (1624 eta 1629 artean eraikia) batera. Estilo errenazentistakoa, protobarroko ezaugarriekin eta mudejar berantiar ukituekin udalerriaren artikuluaren arabera, bere eraikuntza 1393an hasi zen, Perellóstarrek herria Lope Ximénez de Urreari saldu ziotenean; bere fatxadarik nobleena ez da nagusia, baizik eta atzekoa, baratzera ematen duena. Urrea familiako Arandako kondeena izan zen eta gero, ezkontza baten bidez, Híjar Etxearen esku pasatu zen; 1998an udalerriari lagata, gaur egun titulartasun udala du eta zaharberritze-lanetan dago monumentu historiko babestu gisa.
Monumentua
Épilako Kontzepzioaren eliza eta komentua (Zaragoza), Arandako konde-jauregiarekin eta Santa María la Mayor elizarekin batera, Aragoiko XVII. mendeko multzo erlijiosorik nabarmenetako bat osatzen dute. 1624 eta 1629 artean eraiki zen, Felipe IV.ak Arandako kondeei Espainiako grandezia eman zienean, beren eraikuntza-enpresak aitortuz. Elementu mudejar berantiarrak barroko goiztiar batekin konbinatzen ditu, eta jauregiarekin pasabide goratu batez komunikatzen da; bere gelositek kanpotik ikusiak izan gabe kanpoaldea ikustea ahalbidetzen zuten. Freskoak gordetzen ditu, batzuk Juan Galván pintoreari egotziak, baita armarri heraldikoz apaindutako zurezko sabaiak ere. Klausurako moja kontzepzionista frantziskotarrek bizitzen jarraitzen dute.
Monumentua
Santa María la Mayor eliza, Épilan, dimentsio handiko tenplu parrokial katolikoa da, XVIII. mendean eraikia eredu barroko-klasizisten arabera. Hiru nabe ditu altuera berekoak eta buru zuzen tripartitoa, hodi-gangez estalia margolan muralekin eta kupula bat gurutzaduran. Nabarmentzen da bere fatxada monumentala, portada klasikoarekin pilastra jonikoez inguratua eta frontoi triangeluarrarekin, eta bi dorre, horietako eskuinekoa bakarrik amaitu zena XVIII. mendean; ezkerrekoa, bikia, ez zen osatu 2011ra arte. Lanak 1722an hasi ziren eta tenplua 1798an bedeinkatu zuten; 1771 eta 1782 artean Agustín Sanz arkitektoak, Ventura Rodríguezen jarraitzaileak, gurutzadura altxatu zuen bere kupulaz tanborraren gainean.
Bitxikeria
Épilako gozo tradizionala, magdalena txikiaren itxurakoa, bertako produktuekin egina.
Monumentua
Santa María Magdalena ermita Épilan dago, Valdejalón eskualdean, herriko hilerritik 800 metro ingurura, lerro zuzenean. Kobak izeneko eremu batean dago kokatua, izen hori duena inguruan dauden koba-etxe eta ardo-upategi ugariengatik, gaur egun gehienak deshabitatuta, udal-mugarte barruko ingurune degradatu eta bazterrekoetan.
Jarduera
Épilako nekazaritza eta abeltzaintza azoka da, hiru egunez ospatzen dena eta Valdejalón eskualdeko lehen sektorearen sustapenerako erreferentziazko hitzordua. Dagoeneko hogeigarren edizioa izan du, eta merkataritza-postuak, nekazaritza-makineriaren erakusketa, abere-erakustaldiak, gastronomia-dastaketak, zaldi-erakustaldiak eta musika-emanaldiak biltzen ditu. Épilako udalak antolatzen du, eskualdeko eta probintziako administrazioen laguntzarekin, nekazaritza-kooperatiba eta abeltzaintza-elkarteekin batera.
Jarduera
Épilako tokiko jaiak, tradizioz maiatzaren 27an eta irailaren 17an, Arandako konteen egoitza izan zen hiribilduan 1483tik eta Virgen de Rodanas santutegiarena.
Monumentua
Épilako udalerriko baseliza, 1348an Uniogo Ligaren porrotaren agertoki izan zen hirian, Pedro IV.aren aurrean, eta 1483tik Aranda kondeen egoitza izan zena; titulu hori bertan itzali zen 1798an, Pedro Pablo Abarca de Bolearen heriotzarekin.
Natura
Jalon, 224 kilometroko ibilbidearekin eta Ebroren eskuinaldeko adibaki nagusiarekin, Épilaren ondotik igarotzen da bere azpi-tarte baxuan, Ebroren depresioan jada, Torres de Berrellénera isuri baino lehen. Jalonen haranean, Ricla, Épila, Rueda de Jalón, Urrea de Jalón, Salillas de Jalón eta Bárboles artean, oraindik bizitutako koba-etxeak gordetzen dira. Ibaiaren ondoan Épila hiribildua dago, non 1908an irekitako azukre-fabrikan izandako greba batek, mila bostehun langile inguru enplegatu zituenak, 1931ko urtarrilaren 3an amaitu zen bi hildakorekin, Guardia Zibilaren tiroz; fabrika 1969an itxi zen.
Jarduera
Épilako neguko jaiak eztiaren artisau-ekoizpena egiten den hirian ospatzen dira, inguruko erromero eta tomilo mendietako erlauntzekin, Aragoiko Gobernuaren Elikagai Kalitatearen C zigiluak aitortua.
Mugarri historikoa
1348ko uztailaren 21ean Pedro IV.aren tropek Épilan garaitu zuten Batasunaren Liga, errege-boterearen aurkako nobleak eta hiriak biltzen zituena. Garaipenaren ondoren erregeak pribilegio unionistak abolitu zituen eta haiek jasotzen zituzten dokumentuak suntsitu zituen.
Mugarri historikoa
1483an Lope Ximénez de Urreak Arandako kondearen titulua jaso zuen eta Épilan finkatu zuen leinuaren egoitza. Etxeak hiru mendez gobernatu zuen villa, 1798an bertan ondorengo gizonezkorik gabe hil zen arte Pedro Pablo Abarca de Bolea, Karlos III.aren ministroa.
Mugarri historikoa
1908an ireki zen azukre-fabrikak mila eta bostehun langile inguru enplegatzera iritsi zen. 1931ko urtarrilaren 2an greba bat lehertu zen eta hurrengo egunean Guardia Zibilak jendetzaren aurka tiro egin zuen, bi hildakorekin. Azukre-fabrika 1969an itxi zen.
Gastronomia
Épilan ezti artisaua egiten da inguruko erromero- eta ezkai-mendietako erlauntzekin; tokiko marketako batek Aragoiko Gobernuaren Elikagai Kalitatearen C zigilua du. Gozogintzan eta gaztanberarekin erabiltzen da.