Herria
Tamarite de Litera, katalanez Tamarit de Llitera, La Litera eskualdeko hiriburu historiko eta geografikoa da, Huescako probintziaren ekialdean, 3.528 biztanlerekin eta 33,6 biztanle/km² dentsitatearekin, 110,6 km²-ko azaleran. Aragoiko Franja izenekoaren parte da, autonomia-erkidegoko lurralde katalanhiztunak. Bere izena, interpretazio baten arabera, ṯamarāt arabieratik dator, 'fruta-arbolak'. 360 metroko altueran kokatua, ez du bere ibairik erreka-arroilez gain, eta la Gessa-ko estepa-mendilerroak flankeatzen du, Komunitate Intereseko Leku izendatutako igeltso-tolestura bat. Hegoaldean, Canal de Aragón y Cataluña-k ureztatutako lautada bat Ebro ibairantz hedatzen da. La Literako hiriburu historiko eta geografikoa, herri iberiarretaraino iristen diren jatorriak ditu.
Monumentua
Eliza erromanikoa da, gotikorako trantsizio-elementuekin, ziurrenik XII. mendearen bigarren erdian eraikia, Alfonso II.ak Tamarite de Litera-ri Zaragozako forua eman zionean birpopulatzeko. Planta basilikala du, hiru nabe kanoi-gangaz estaliak, eta hiru absideko transepto bat, horren gainean zortzi leiho ogibaldun zimborrio gotiko bat altxatzen dela; oinetan kanpandorrea dago. Hegoaldeko fatxadak portada erromaniko bat kontserbatzen du, krismoi bat eusten duten bi aingeru irudikatzen dituen timpanoarekin, eta horren gainean frontoi berpizkundetar bat gehitu zen. 1500ean Miguel eta Juan Ximénez-i kontratatutako erretaula nagusia Gerra Zibilean desagertu zen, San Miguel-en taula izan ezik, gaur Filadelfiako Arte Museoan dagoena. Tenplua 1992 eta 2009 artean berreraiki zen.
Monumentua
Virgen del Patrocinio Andre Mariari eskainitako eliza, Tamarite de Literako zaindaria, hiri hori Martín Gizabera erregeak maila igo zuen 1375 eta 1383an Aragoiko Koroaren Gorteak hartu ondoren; bere omenez erraldoi eta buruhandiekin jai nagusia ospatzen da, baita Interpeñas afari tradizionala ere.
Jarduera
Tamarite de Litera-ko Corpus Christi jaia bere aldi baterako alfonbrengatik da ospetsua: jaiaren aurreko gauean, alde zaharreko herritarrek kaleetan marrazkiak trazatzen dituzte, hainbat ordutan zehar kolore ezberdinetako zerrautsez betez, alfonbra ikusgarriak osatu arte. Horien gainetik hurrengo egunean Corpus Christi prozesioa igarotzen da, herriaren erdigune historikoko kale apainduak zeharkatuz, Huescako La Litera eskualdean.
Jarduera
Tamarite de Litera-ko Festa Nagusia irailaren lehen astean ospatzen da, Virgen del Patrocinio-ren omenez. Bere ekitaldi nabarmenenen artean daude erraldoi eta buruhandien desfilea, Interpeñas afaria eta txahal-gisatu klasikoa, jai patronal hauen plater nagusia.
Monumentua
Tamarite de Literako Moros gaztelu zaharretik kontserbatzen den dorre bakarra.
Natura
Ureztatze-ubide historikoa, hasieran Tamarite de Litera izenekoa, La Litera eskualdea baratze handi bihurtu zuena. 1906an inauguratua, 104.850 hektarea ureztatzen ditu Huesca eta Lleida artean, Ebro ibaiaren arroko bigarren zona ureztagarri handiena; Éssera ibaitik elikatzen da, Joaquín Costa urtegitik hartuta, eta 124 kilometro ditu. Éssera ibaiko urak eskualdera bideratzeko ideia XVIII. mendekoa da, 1782an Tamariteko bizilagunek lehorteak eragindako miseria saihestuko lukeen azequia baterako azterlan bat eskatu zutenean. XIX. mendean eraikuntza pribatuko hainbat saiakera huts egin ondoren —hala nola 1834ko Real Compañía del Canal de Tamarite de Litera delakoarena, 1876an ubideari gaur egungo izena eman ziona—, 1889an Tamariten egindako bilera batek Estatuak bere gain hartzea eskatu zuen obra.
Bitxikeria
Corpus Christi bezperan, Tamarite de Literako bizilagunek marrazkiak egiten dituzte hirigune zaharreko kaleetan, zeinak, hainbat ordutan zehar, kolore ezberdinetako zerrautsez betetzen diren, biharamunean prozesioa igarotzen den alfonbrak osatuz. Tradizio honek ibilbide prozesionala herri-artearen aldi baterako benetako galeria bihurtzen du, landare-material koloreztatuarekin egina.
Jarduera
Tamarite de Literako neguko jaiak 1375ean eta 1383an Aragoiko Koroaren Gorteak hartu zituen herrian ospatzen dira, eta Martín I Gizatiarrak hiri titulua eman zion; mendeak geroago, Joaquín Costa erregenerazionistak hemen defendatu zuen Estatuak ubidearen obrez arduratu behar zuela, presio erabakigarria izan zena 1896ko legeak obra publiko izendatu zezan.
Jarduera
Tamarite de Literako Erdi Aroko Merkatuak, 2026an 28. edizioa izango duenak, maiatzean ospatzen da (2026an maiatzaren 9 eta 10ean), garaiko jantziz jantzitako artisau eta merkatarien 70 postu inguru, gastronomia tradizionala eta kaleetako eta plazetako animazioarekin.
Monumentua
La Litera eskualdearen historiari eta tradizioei eskainitako gunea.
Natura
Baratze tradizionalaren paisaia Tamarite de Litera inguruan, La Litera eskualde oskarrean, Aragoi eta Katalunia Ubideak ureztatua. Eremua Tamariteko antzinako Ubideaz ere baliatu zen, 1834an errege-agindu bidez emana, Ésera eta Cinca ibaietatik ura hartzeko eta 104.000 hektarea inguru ureztatzeko Cinca eta Ebro ibaien ibilguetaraino. Ureztatze-lur hauetan sagarrondo, udareondo eta mertxikondo-laboreak zabaltzen dira, gari eta garagarra bezalako zerealiekin batera, eta txerri eta behi-abeltzaintza ustiapenak, hiriaren ekonomiaren zati handi bat sostengatzen dutenak.
Bitxikeria
Tamarite de Literako ureztatze-baratze tradizionala, 1906tik Aragoi eta Kataluniako Ubideak eraldatua, Joaquín Costaren erregenerazionismoan oinarritutako obra, La Litera eskualde behartsuari bultzada bizia eman ziona. Ureztatutako lautada herriaren hegoaldera hedatzen da Cinca eta Ebro ibaietaraino, sagar, udare eta mertxika landaketekin, baita gari eta garagar bezalako zerealekin ere.
Jarduera
Tamariteko Santa Luziaren Azoka Sancho Ramírezek 1064an hartu eta bi urte geroago galdu zuen plazan ospatzen da, eta Alfonso I.ak 1107 eta 1134 artean atxiki zuen, Pedro de Estopiñánek betiko Aragoirentzat irabazi zuen arte.
Monumentua
Tamarite de Literako antzinako irin-errota, Cinca ibaiaren ondoan.
Mugarri historikoa
Pedro de Estopiñánek Aragoirentzat irabazi zuen Sancho Ramírezek 1064an hartu eta bi urte geroago galdu zuen eta Alfontso I.ak 1107 eta 1134 artean atxiki zuen plaza; harekin Literako lautada ziurtatuta geratu zen.
Mugarri historikoa
Martin I.a Gizatiarrak errege-pribilegio bidez hiri maila eman zion hiribilduari, 1375ean eta 1383an jada Aragoiko Koroaren Gorteak hartu zituenari eta erresumako gune nagusietako bat zenari.
Mugarri historikoa
Jendetza handiko ekitaldi batean, erregenerazionistak defendatu zuen edo Estatuak kanalaren obren ardura hartzen zuela edo hobe zela lehorrean jarraitzea; haren presioa erabakigarria izan zen 1896ko legeak obra publiko izendatzeko.